Naukowcy ruszają w Karpaty, by policzyć wilki i niedźwiedzie

Czym jest projekt „Drapieżne pogranicze”?

Pełna nazwa przedsięwzięcia brzmi „Drapieżne pogranicze – transgraniczna współpraca na rzecz zintegrowanej ochrony dużych drapieżników w Polsce i na Słowacji”. To wspólna inicjatywa polskich i słowackich instytucji ochrony przyrody, której celem jest poznanie liczebności i sposobu funkcjonowania populacji wilka oraz niedźwiedzia brunatnego zamieszkujących tereny przygraniczne obu krajów.

Projekt obejmuje ogromny obszar:

• Tatrzański Park Narodowy,
• cztery inne polskie parki narodowe: Babiogórski, Magurski, Gorczański i Pieniński,
• dwa słowackie parki narodowe: TANAP i PIENAP,
• dziewięć nadleśnictw w południowej Polsce.

Łącznie to siedem parków narodowych po obu stronach granicy oraz rozległe tereny leśne, na których od lat obserwuje się bytowanie wilków i niedźwiedzi.

Jak zbierano materiał do badań?

Przez ostatnie miesiące przyrodnicy i leśnicy prowadzili w terenie zbiór materiału biologicznego – odchodów, sierści oraz fragmentów tkanek pozostawionych przez wilki i niedźwiedzie. Każda próbka trafiała do specjalnych fiolek, a następnie do laboratorium.

Teraz nadszedł czas na kluczowy etap – analizę genetyczną. Zajmie się nią Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk w Białowieży, jednostka od lat specjalizująca się w badaniach genetycznych dzikich zwierząt oraz monitoringu dużych drapieżników. Z pojedynczej próbki naukowcy są w stanie odczytać nie tylko przynależność gatunkową i płeć zwierzęcia, ale też zidentyfikować konkretnego osobnika i sprawdzić jego stan zdrowia.

Dlaczego badania obejmują tak rozległy obszar?

Wilki i niedźwiedzie należą do gatunków wymagających ogromnych terytoriów. Pojedyncza watra wilków czy jeden niedźwiedź mogą swobodnie przemieszczać się na obszarze liczącym setki kilometrów kwadratowych, regularnie przekraczając granicę polsko-słowacką. Gdyby badania prowadzono osobno po każdej stronie granicy, ten sam osobnik mógłby zostać policzony dwukrotnie.

Dlatego naukowcy podkreślają, że tylko jednoczesne pobieranie i analiza próbek z całego obszaru pozwala wiarygodnie oszacować rzeczywistą liczebność populacji. To podejście ma dać znacznie dokładniejszy obraz niż dotychczasowe, prowadzone lokalnie badania.

Warto zaznaczyć, że projekt – mimo tak szerokiego zasięgu – nie obejmuje Bieszczadzkiego Parku Narodowego, choć Bieszczady są jedną z najważniejszych krajowych ostoi niedźwiedzia brunatnego. Naukowcy skupili się na obszarze, gdzie migracje transgraniczne są najintensywniejsze, a współpraca polsko-słowacka przynosi największe korzyści badawcze.

Co pokazały wcześniejsze badania w Tatrzańskim Parku Narodowym?

W Tatrzańskim Parku Narodowym podobne analizy genetyczne prowadzono już wcześniej, na mniejszą skalę. Wyniki tych badań były zaskakująco precyzyjne:

• w 2018 roku potwierdzono obecność 14 wilków na terenie polskich Tatr,
• w 2023 roku wykazano obecność aż 64 niedźwiedzi brunatnych.

Obecny projekt ma po raz pierwszy objąć znacznie większy obszar pogranicza, co pozwoli spojrzeć na te populacje nie punktowo, lecz w skali całych Karpat Zachodnich.

Co dają badania genetyczne drapieżnikom i naukowcom?

Analizy DNA to dziś jedno z najskuteczniejszych narzędzi w ochronie dzikiej przyrody. Dzięki nim naukowcy będą mogli:

• poznać rzeczywistą liczebność populacji wilka i niedźwiedzia,
• zidentyfikować poszczególne osobniki i śledzić ich wędrówki,
• określić strukturę i kondycję zdrowotną populacji,
• skuteczniej planować działania monitoringowe i ochronne po obu stronach granicy.

Takie dane są bezcenne przy planowaniu korytarzy migracyjnych, ograniczaniu konfliktów z ludźmi czy wyznaczaniu stref szczególnej ochrony.

Wilki i niedźwiedzie pod ochroną prawa

Warto przypomnieć, że oba gatunki są w Polsce objęte ścisłą ochroną gatunkową na mocy ustawy o ochronie przyrody, a niedźwiedź brunatny i wilk szary figurują też w unijnej dyrektywie siedliskowej jako gatunki priorytetowe. Oznacza to zakaz ich zabijania, płoszenia czy niszczenia miejsc rozrodu – wyjątki wymagają zgody odpowiednich organów ochrony środowiska.

Co dalej z projektem?

Po zakończeniu analiz genetycznych w Instytucie Biologii Ssaków PAN w Białowieży naukowcy opracują szczegółowe dane dotyczące liczebności i struktury populacji wilków oraz niedźwiedzi na pograniczu. Wyniki mają posłużyć do wyznaczenia skuteczniejszych działań ochronnych i lepszego zarządzania siedliskami największych drapieżników Karpat po obu stronach granicy.

Źródła:

Materiał źródłowy przekazany przez redakcję (komunikat Tatrzańskiego Parku Narodowego / opis projektu „Drapieżne pogranicze”)

Tatrzański Park Narodowy – komunikaty prasowe dot. projektu „Drapieżne pogranicze”

Lasy Państwowe – Projekty rozwojowe: „Drapieżne pogranicze” (pełna nazwa projektu i informacja o dofinansowaniu z programu Interreg Polska–Słowacja 2021–2027)

Nauka w Polsce (PAP) – doniesienia o starcie badań genetycznych

Doniesienia regionalne (m.in. Polskie Radio Rzeszów, RMF24) – potwierdzenie zakresu terytorialnego projektu