Czym jest rykowisko i kiedy się zaczyna? Czym jest rykowisko i kiedy się zaczyna?
Rykowisko to okres godowy jeleni szlachetnych (Cervus elaphus), podczas którego dorosłe samce – zwane bykami – rywalizują o dostęp do samic, czyli łań. Jak wyjaśniają leśnicy z Nadleśnictwa Radoszyce, rykowisko rozpoczyna się zwykle w połowie września i trwa około miesiąca, choć w niektórych regionach potrafi ciągnąć się nawet do połowy października.
Na dokładny termin wpływa kilka czynników:
- Region kraju – w górach oraz na północno-wschodnich krańcach Polski gody zaczynają się nieco wcześniej, w cieplejszych rejonach – później.
- Warunki pogodowe – nagłe spadki ciśnienia atmosferycznego często prowokują samce do intensywniejszego ryczenia.
- Dostępność pokarmu – w latach obfitujących w żołędzie i bukwie byki mają więcej energii, a rykowisko przebiega bardziej spektakularnie.
- Zagęszczenie populacji – tam, gdzie jeleni jest więcej, gody trwają dłużej i są głośniejsze.
Leśnicy zauważają też, że w ostatnich latach zmiany klimatyczne powodują pewne przesunięcia w terminach rykowiska – w części regionów zaczyna się ono wcześniej niż jeszcze dekadę temu.
Po co jelenie ryczą?
Ryk byka to nie przypadkowy odgłos, lecz precyzyjne narzędzie komunikacji. Pełni kilka funkcji jednocześnie:
- wyznacza terytorium samca wobec innych byków,
- ostrzega rywali i zniechęca ich do walki o to samo stado łań,
- przywabia samice będące w rui,
- demonstruje kondycję – im głośniejszy i częstszy ryk, tym silniejszy i zdrowszy najczęściej jest samiec.
Dźwięki najczęściej słychać od zmierzchu do świtu, kiedy jelenie są najbardziej aktywne. W ciągu dnia zwierzęta zwykle odpoczywają w gęstwinie, z dala od oczu obserwatorów.
Gdy przekonywanie głosem nie wystarcza, dochodzi do bezpośredniej rywalizacji – byki staczają widowiskowe, choć czasem niebezpieczne dla nich samych, walki na poroża. Zdarza się, że w trakcie takiego starcia zwierzęta zaczepiają się porożami tak mocno, że nie mogą się rozdzielić, co w skrajnych przypadkach kończy się śmiercią obu rywali.
Gdzie w Polsce najlepiej zobaczyć rykowisko?
Obserwacja rykowiska to niezapomniane przeżycie, ale kluczem do sukcesu jest wybór odpowiedniego miejsca i pory dnia. W Polsce jest kilka regionów, które szczególnie warto odwiedzić:
Bieszczady – rozległe połoniny i bogate w pokarm lasy sprzyjają dużej koncentracji jeleni. Doliny Wetliny i Sanu należą do miejsc, gdzie najczęściej słychać donośne ryki samców.
Puszcza Białowieska – jedno z najbardziej znanych miejsc rykowiska w Europie, przyciągające obserwatorów z całego kontynentu. Sezon obserwacji potrafi wydłużać się nawet do połowy października, a park narodowy w tym okresie bywa dostępny w rozszerzonym zakresie dla zwiedzających.
Puszcza Karpacka i inne kompleksy leśne południowej Polski, gdzie rykowisko również ma spektakularny przebieg.
Osoby planujące wyprawę na rykowisko powinny pamiętać o kilku zasadach:
- zachowywać ciszę i poruszać się powoli, najlepiej z wiatrem w twarz (jelenie mają doskonały węch),
- unikać jaskrawych ubrań i sztucznego oświetlenia,
- nie zbliżać się do zwierząt – byki w tym okresie są silnie pobudzone i choć jelenie z natury unikają ludzi, zbytnia bliskość może być ryzykowna,
- pamiętać, że w lasach mogą jednocześnie odbywać się polowania – w sezonie rykowiska trwa też legalny odstrzał byków, co bywa tematem kontrowersji wśród miłośników przyrody i organizacji broniących zwierząt.
Ile jeleni żyje w Polsce?
Populacja jeleni szlachetnych w Polsce od lat systematycznie rośnie. Szacunki różnią się w zależności od źródła i metody liczenia zwierząt – dane Głównego Urzędu Statystycznego z 2021 roku mówiły o około 275 tysiącach osobników, natomiast wcześniejsze dane Polskiego Związku Łowieckiego wskazywały na poziom około 200 tysięcy sztuk. Niezależnie od dokładnej liczby, eksperci zgodnie podkreślają, że po latach powojennego spadku populacji (na części terenów jeleń zniknął niemal całkowicie) gatunek ten odbudował swoją liczebność, między innymi dzięki reintrodukcji prowadzonej na wschodzie Polski już w latach 50. i 60. XX wieku.
Co dzieje się po rykowisku?
Gdy gody dobiegają końca, byki i łanie ponownie się rozdzielają. Samice wracają do swoich stad, tzw. chmar, w których spędzają zimę i wiosnę. Ciąża u łani trwa od 231 do 238 dni, a młode przychodzą na świat najczęściej w maju lub czerwcu następnego roku. Dorosłe byki osiągają dojrzałość rozrodczą zwykle dopiero po piątym roku życia, podczas gdy łanie są gotowe do rozrodu już w wieku około 16 miesięcy.
Rykowisko jeleni to jedno z najbardziej efektownych zjawisk przyrodniczych, jakie można zaobserwować w polskich lasach jesienią. Trwa zwykle od połowy września do połowy października, a jego przebieg zależy od regionu, pogody i dostępności pokarmu. Dla obserwatorów przyrody to okazja do niezwykłego spotkania z dziką naturą – pod warunkiem zachowania ostrożności, ciszy i szacunku wobec zwierząt, które w tym okresie żyją własnym, intensywnym rytmem.
. BIBLIOGRAFIA
Radio Kielce, „Rozpoczęło się rykowisko” – relacja o warsztatach wabienia jeleni i przebiegu okresu godowego (wrzesień).
Radio Kielce, „Jelenie brzmią groźnie, ale nie ma powodów do niepokoju” – komentarz Nadleśnictwa Radoszyce nt. terminu i przebiegu rykowiska.
OKO.press, „Rykowisko dla jeleni, a może dla myśliwych? Odpowiada leśnik, zoolożki i etyk” – wywiad z prof. Jakubem Borkowskim (UWM) nt. populacji jeleni w Polsce.
OKO.press, „Rykowisko” – reportaż wideo z Bieszczadów, wątek polowań w okresie godowym.
Decathlon Polska, „Czym jest rykowisko jeleni?” – poradnik przyrodniczy nt. terminów, lokalizacji i zachowań jeleni.
Pracownia na rzecz Wszystkich Istot, materiały kampanii „Rykowisko dla jeleni, nie dla myśliwych” – Puszcza Białowieska.
