Światowy Dzień Rzek – skąd się wzięło to święto? Światowy Dzień Rzek – skąd się wzięło to święto?
Światowy Dzień Rzek (World Rivers Day) obchodzony jest co roku w czwartą niedzielę września. Jego pomysłodawcą jest kanadyjski przyrodnik Mark Angelo, który w 1980 roku zapoczątkował BC Rivers Day w Kolumbii Brytyjskiej. Pierwsze globalne obchody odbyły się w 2005 roku, a dziś w wydarzeniu uczestniczy ponad 100 krajów i miliony ludzi.
Według organizatorów tegoroczne hasło brzmi „drogi wodne w naszych społecznościach". Chodzi o ochronę rzek, które wciąż są w dobrym stanie, i przywracanie do życia tych, które zniszczył człowiek. Warto pamiętać, że to inne święto niż Międzynarodowy Dzień Akcji na rzecz Rzek (14 marca), który ma bardziej aktywistyczny charakter.
Ssaki polskich rzek: bóbr i wydra
Bóbr europejski to największy gryzoń Europy – dorosły osobnik może ważyć do 29 kg i mierzyć do 110 cm. Jego historia to jeden z największych sukcesów polskiej ochrony przyrody. Jeszcze w 1939 roku w Polsce żyło zaledwie ok. 400 bobrów. Gatunek objęto ochroną w 1952 roku, a według szacunków GDOŚ publikowanych przez GUS w 2023 roku było ich już ok. 154,4 tys. – ponad sześć razy więcej niż w 2000 roku.
Bobry to prawdziwi inżynierowie krajobrazu. Budując tamy, pomagają:
- zatrzymywać wodę w krajobrazie i łagodzić skutki suszy,
- zwiększać różnorodność biologiczną,
- ograniczać erozję,
- przyspieszać samooczyszczanie się wód.
Wydra europejska to z kolei mistrzyni pływania z rodziny łasicowatych. Jej ciało mierzy 75–95 cm, a masywny ogon (35–60 cm) służy jako ster. Między palcami ma błony pławne, a porusza się w wodzie falistym ruchem, przypominającym węża. W XX wieku wydry w wielu krajach Europy niemal wyginęły przez zanieczyszczenie wód. W Polsce populacja jest dziś stabilna, a gatunek występuje w całym kraju. Wydra jest objęta szczególną ochroną na mocy unijnej dyrektywy siedliskowej.
Ryby polskich rzek – od szczupaka po piskorza
Polskie rzeki to dom dziesiątek gatunków ryb. Wśród tych, które zna każdy wędkarz, są szczupak, sandacz, sum czy świnka. Są jednak też gatunki mniej znane, a tak cenne, że dla ich ochrony tworzy się obszary Natura 2000. W dolinie Odry należą do nich m.in.:
- boleń – drapieżnik polujący przy powierzchni wody,
- piskorz – ryba, która potrafi przetrwać w mule przy niskim stanie wody,
- różanka – drobna rybka, która składa ikrę do wnętrza małży,
- koza i koza złotawa – niewielkie ryby żyjące przy dnie,
- minóg rzeczny i strumieniowy – choć wyglądają jak ryby, należą do bardzo starej grupy bezżuchwowców.
Jesiotr – „dinozaur" wraca do Wisły i Odry
Najbardziej spektakularna historia polskich rzek dotyczy jesiotra ostronosego (bałtyckiego). Była to największa ryba wędrowna w tej części Europy – mogła mierzyć ponad 5 metrów i ważyć ponad pół tony. Ostatniego dzikiego jesiotra złowiono w Polsce w 1965 roku pod Chełmnem: miał prawie 3 metry i ważył 135 kg. Do wyginięcia gatunku przyczyniły się przełowienie i bariery na rzekach, a bezpośrednio – budowa zapory we Włocławku.
W 1970 roku jesiotra uznano za wymarłego w zlewni Bałtyku. Od lat 90. naukowcy z Instytutu Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie, we współpracy z partnerami z Niemiec, prowadzą program jego przywracania. Wykorzystują ryby z kanadyjskiej rzeki St. John, genetycznie najbliższe dawnym jesiotrom bałtyckim. Młode jesiotry trafiają do Wisły, Drwęcy i Odry – np. w maju 2022 roku do Wisły wypuszczono 600 dziesięciomiesięcznych osobników.
Cierpliwość jest tu kluczowa: jesiotr spędza w morzu 15–20 lat, zanim dojrzeje i wróci do rzeki na tarło.
Łosoś i węgorz – wielcy wędrowcy
Łosoś atlantycki rodem z polskich rzek wyginął w latach 80. XX wieku – jego ostatnią ostoją była Drawa. Odbudowę populacji rozpoczęto w 1985 roku, sprowadzając 50 tys. ziaren ikry od łososi z łotewskiej rzeki Daugava. W 2002 roku wędkarze po raz pierwszy od 30 lat złowili łososie atlantyckie w pomorskich rzekach.
Węgorz europejski to jedna z najbardziej tajemniczych ryb świata. Przez lata żyje w polskich rzekach i jeziorach, ale na tarło wyrusza aż do Morza Sargassowego na zachodnim Atlantyku. Ciekawostki o węgorzu:
- potrafi pełzać po wilgotnym lądzie, oddychając przez skórę,
- może dożyć nawet 88 lat,
- dorosłe osobniki giną po tarle,
- jest gatunkiem krytycznie zagrożonym wyginięciem – napływ młodych węgorzy do Europy to dziś ok. 5 proc. poziomu z lat 70.
Ptaki i bezkręgowce – mieszkańcy brzegów i dna
Rzeka to nie tylko to, co pływa w nurcie. Na brzegach żyją ptaki ściśle związane z wodą. Zimorodek, mieniący się błękitem i pomarańczem, nurkuje po małe ryby i kopie nory w stromych skarpach. Pluszcz z górskich potoków potrafi zanurzyć się i przemieszczać pod wodą, szukając pokarmu przy dnie. Nad większymi rzekami polują czaple i bieliki.
Równie ważne są mniej widoczne organizmy: małże, ślimaki wodne i raki. To one filtrują wodę i stanowią pokarm dla ryb. Bez małży nie przetrwałaby np. różanka, która potrzebuje ich do rozrodu.
Ciemna strona: lekcja z Odry
Rzeki są wrażliwe. Latem 2022 roku Odrę dotknęła katastrofa ekologiczna na niespotykaną w Polsce skalę. Na odcinku kilkuset kilometrów masowo ginęły ryby, małże i ślimaki. Według NIK z Odry i jej dopływów wyłowiono co najmniej 350 ton martwych ryb, w tym 250 ton w Polsce. Wśród ofiar były także jesiotry z programu restytucji.
Bezpośrednią przyczyną była toksyna tzw. złotej algi (Prymnesium parvum), która naturalnie żyje w wodach słonawych. Jej rozwojowi sprzyjało wysokie zasolenie rzeki, m.in. przez zrzuty wód kopalnianych, a także susza i niski stan wody. Problem nie zniknął – w sierpniu 2026 roku GIOŚ ogłosił najwyższy stopień zagrożenia w Kanale Gliwickim po kolejnym śnięciu ryb.
Jak możesz pomóc rzekom i ich mieszkańcom?
Światowy Dzień Rzek to dobry pretekst, by zrobić coś konkretnego:
- weź udział w sprzątaniu brzegów – w wielu miastach odbywają się takie akcje,
- nie wypuszczaj do rzek zwierząt z akwarium – gatunki obce mogą wypierać rodzime,
- obserwuj zwierzęta z dystansu – nie niszcz żeremi bobrów i nie płosz ptaków,
- zgłaszaj śnięte ryby i podejrzane zanieczyszczenia odpowiednim służbom, np. Inspekcji Ochrony Środowiska lub Wodom Polskim,
- oszczędzaj wodę – rzeki odczuwają każdą suszę.
Polskie rzeki to wciąż skarbnica życia. Od nas zależy, czy za kilkanaście lat jesiotry wrócą na tarło do Wisły, a wydry i bobry nadal będą czuć się tu jak u siebie.
BIBLIOGRAFIA
World Rivers Day 2026 – komunikat organizatorów, PR.com, 10.09.2026: https://www.pr.com/press-release/977034
National Day Calendar – World Rivers Day (daty obchodów): https://nationaldaycalendar.com/celebrations/world-rivers-day-fourth-sunday-in-september
Banyan Nation – World Rivers Day vs. International Day of Action for Rivers: https://www.banyannation.com/blog/world-rivers-day/
Lasy Państwowe, CKPŚ – „Rola bobra w lasach" (dane GUS 2024): https://www.ckps.lasy.gov.pl/aktualnosci/-/asset_publisher/HTXX9aadlRBB/content/rola-bobra-w-lasach
GUS – komunikat o źródle danych o liczebności bobra (szacunki GDOŚ): https://stat.gov.pl/dla-mediow/komunikaty-prasowe/komentarz-do-artykulu-nareszcie-znalezlismy-winnego-dziennik-gazeta-prawna-z-dnia-27-09-2024-r-,131,1.html
Nadleśnictwo Kaczory (Lasy Państwowe) – „Śladem bobra": https://kaczory.pila.lasy.gov.pl/historia-aktualnosci/-/asset_publisher/1M8a/content/sladem-bobra
National Geographic Polska – „Wydra europejska jest mistrzem życia w wodzie": https://www.national-geographic.pl/przyroda/wydra-europejska-jest-mistrzem-zycia-w-wodzie-jej-populacja-w-polsce-rosnie/
Pagacz S., Witczuk J. (2010), Występowanie wydry Lutra lutra…, Roczniki Bieszczadzkie 18: 424–428: https://archiwum.bdpn.pl/dokumenty/roczniki/tom18/36.pdf
RDOŚ Gorzów Wlkp. / GDOŚ – przedmioty ochrony obszarów Natura 2000 w dolinie Odry: https://www.gov.pl/web/rdos-gorzow-wielkopolski/informacja-o-biezacych-dzialaniach-generalnego-dyrektora-ochrony-srodowiska-i-regionalnych-dyrektorow-w-zwiazku-z-sytuacja-na-odrze
WWF Polska – „Dinozaur wśród ryb wraca do Wisły": https://www.wwf.pl/dinozaur-wsrod-ryb-wraca-do-wisly
Polski Komitet Krajowy IUCN – „Jesiotry wracają do Wisły": https://iucn.org.pl/2022/05/jesiotry-wracaja-do-wisly/
Gazeta Pomorska – jesiotry w Drwęcy (Szramowo), 2021: https://pomorska.pl/w-szramowie-do-drwecy-wpuszczono-ok-14-tys-jesiotrow-ostronosych-ten-wymarly-gatunek-ma-wrocic-do-polskich-rzek-zobaczcie/ar/c1-15836791
PortalMorski.pl – „Światowy Dzień Migracji Ryb": https://www.portalmorski.pl/inne/46665-swiatowy-dzien-migracji-ryb
Instytut Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie – „Znakowane jesiotry ostronose": https://www.infish.com.pl/news/znakowane-jesiotry-ostronose
WFOŚiGW w Gdańsku – „Łosoś atlantycki i troć wędrowna": https://arch.wfos.gdansk.pl/wfosigw.gda.pl/news,1453,Losos_atlantycki_i_troc_wedrowna.html
Bartel R. i in. (2016), Restytucja łososia i troci w wodach Polski, MIR: https://www.researchgate.net/publication/308927725
WWF Polska, Poradnik Rybny – węgorz europejski: https://ryby.wwf.pl/species/anguilla-anguilla/
Najwyższa Izba Kontroli – „Złota alga – mały glon, który obnażył niemoc dużego państwa": https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/odra-kryzys-ekologiczny.html
TVN24 – raport IOŚ-PIB o przyczynach katastrofy na Odrze: https://tvn24.pl/polska/katastrofa-ekologiczna-na-odrze-co-bylo-przyczyna-raport-instytutu-ochrony-srodowiska-ekspert-komentuje-st6879517
Portal Samorządowy – GIOŚ, najwyższy stopień zagrożenia w Kanale Gliwickim, 17.08.2026: https://www.portalsamorzadowy.pl/ochrona-srodowiska/szybko-przybywa-snietych-ryb-gios-oglasza-najwyzszy-stopien-zagrozenia-toksycznym-zakwitem,672614.html
