Dzień Borsuka: poznaj jaźwca, który mieszka tuż obok nas

Dzień Borsuka – skąd ta data?

Dzień Borsuka obchodzi się 6 października. Pomysł narodził się wśród przyrodników na Wyspach Brytyjskich, a cały październik nazywany jest tam „Brocktoberem” (od starej nazwy borsuka „brock”). W Polsce nie ma oficjalnego organizatora tego dnia. Nie przeszkadza to jednak, by wykorzystać go do popularyzowania wiedzy o naszym borsuku, który zasługuje na uwagę tak samo jak jego zagraniczni krewni.

Borsuk ma też swoją piękną, staropolską nazwę. Narodowy Bank Polski w materiałach do kolekcjonerskiej monety z 2011 roku przypomina, że zwierzę to bywa nazywane jaźwcem. Myśliwi i leśnicy używają tej nazwy do dziś.

Borsuk europejski – portret polskiego jaźwca

Borsuk europejski (Meles meles) należy do rodziny łasicowatych i jest jej największym przedstawicielem w naszym kraju. Trudno go pomylić z innym zwierzęciem.

Najważniejsze cechy borsuka:

• Masa ciała: badania borsuków z okręgu piotrkowskiego, prowadzone w latach 2008–2013, wykazały średnią masę 15,3 kg u samców i 14,9 kg u samic.
• Sylwetka: masywna, krępa, z krótkimi nogami zakończonymi długimi pazurami. To typowy kopacz.
• Pysk: charakterystyczne czarno-białe pasy, które są jego „znakiem rozpoznawczym”.
• Tryb życia: nocny i bardzo ostrożny. Dzień przesypia pod ziemią, a na żer wychodzi o zmierzchu.
• Zasięg: występuje prawie w całej Eurazji. W Polsce żyje w krajobrazie polno-leśnym, choć najchętniej wybiera żyzne lasy liściaste.

Gdzie mieszka borsuk w Polsce?

Borsuk nie jest wybredny, ale ma swoje wymagania. Według dr. Roberta W. Mysłajka i Sabiny Nowak o jakości siedliska dla borsuków decydują przede wszystkim dwie rzeczy: ilość dżdżownic w glebie i możliwość kopania nor.

Z ich badań wynika, że:

• najlepsze warunki dają łąki i pastwiska, a spośród lasów grądy i olsy, bo jest tam najwięcej dżdżownic,
• najsłabsze są bory sosnowe i świerkowe,
• w górach ilość dżdżownic maleje wraz z wysokością,
• przewaga iglastych monokultur w polskich lasach niekorzystnie wpływa na liczebność borsuków.

Ciekawostką są górskie kryjówki. W Beskidach borsuki potrafią zamieszkać w jaskiniach, a nawet w norach urządzonych w wypróchniałych, stojących świerkach. W lasach nizinnych z miejscem na norę zwykle nie ma problemu, bo borsuk łatwo kopie w miękkim gruncie.

Nora borsuka – podziemne osiedle na pokolenia

Borsuk to prawdziwy architekt. Leśnicy z Lasów Państwowych opisują, że budowę zaczyna od jednego korytarza, najchętniej na południowym zboczu, gdzie łatwiej wyrzucać wykopaną ziemię. Po kilkunastu dniach wykopuje drugie wejście, czyli wyjście awaryjne, czasem oddalone o kilka metrów od pierwszego. Z biegiem lat nora zmienia się w rozbudowany labirynt tuneli.

Borsucze budowle bywają bardzo stare. Jedną norę zamieszkuje zwykle kilka pokoleń tych zwierząt. Wejścia łatwo rozpoznać po dużych kopcach ziemi i wydeptanych ścieżkach, które prowadzą do pobliskich żerowisk.

Czym żywi się borsuk? Dżdżownice to podstawa

Borsuk jest wszystkożerny, ale jego jadłospis ma wyraźnego faworyta. Badania prowadzone w Polsce pokazują, że wiosną dżdżownice stanowiły aż 82–89% biomasy zjadanego przez borsuki pokarmu.

Dieta zmienia się wraz z porami roku:

• wiosną – głównie dżdżownice,
• latem i jesienią – większą rolę odgrywają owoce, zboża i drobne zwierzęta, np. larwy owadów czy gryzonie,
• na polach – borsuk chętnie zjada ziarno owsa, jęczmienia, żyta, pszenicy i kukurydzy.

Jesienią borsuk intensywnie się objada, bo przed nim zima i długie tygodnie w norze.

Czy borsuk śpi zimą?

Tak, ale nie tak głęboko jak niedźwiedź. Gdy nadchodzą mrozy, borsuki zasypiają w norach. Ich sen jest jednak przerywany: w cieplejsze dni zwierzęta budzą się i wychodzą na powierzchnię. To kosztowne. Każda pobudka zużywa zapasy tłuszczu zgromadzone latem, a przez zimę borsuk może stracić nawet 7 kg. Leśnicy z Trójmiasta zwracali uwagę, że łagodne, krótkie zimy nie służą borsukom. Częste wybudzanie się męczy organizm, a dżdżownice siedzą wtedy głęboko w zmarzniętej ziemi.

Borsuk a polskie prawo

Borsuk nie jest w Polsce gatunkiem chronionym. Należy do zwierząt łownych. Zgodnie z rozporządzeniem w sprawie okresów polowań można na niego polować od 1 września do 30 listopada, a na terenach obwodów łowieckich, gdzie występuje głuszec lub cietrzew, przez cały rok. Ten wyjątek ma chronić zagrożone kuraki leśne, których lęgi borsuk może niszczyć.

Mimo że borsuk żyje niemal w całym kraju, wiemy o nim zaskakująco mało. Agata Borucka z SGGW w 2023 roku zaproponowała metody monitoringu borsuka w Polsce. Opracowała wskaźniki liczebności populacji i stanu siedlisk, bo takie dane są potrzebne, by poznać aktualną sytuację gatunku i dobrze go chronić.

Jak uczcić Dzień Borsuka w Polsce?

Nie trzeba organizować wielkich wydarzeń. Wystarczy kilka prostych kroków:

• Szukaj śladów, nie zwierzęcia – tropy z długimi pazurami, kopce ziemi przy norach i wydeptane ścieżki zdradzają obecność borsuka.
• Obserwuj z daleka – nie zaglądaj do nor i nie podchodź do nich z psem.
• Zwolnij przy lesie – jesienią borsuki są aktywne o zmroku i często przechodzą przez drogi.
• Nie dokarmiaj – borsuk w ogrodzie poradzi sobie sam, a resztki jedzenia i otwarte kompostowniki przyciągają go bliżej domów.
• Reaguj mądrze – gdy znajdziesz rannego borsuka, nie dotykaj go. Zadzwoń do urzędu gminy, straży miejskiej lub najbliższego ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt.
• Opowiedz dzieciom o jaźwcu – Dzień Borsuka to świetny temat na lekcję przyrody albo rodzinny spacer do lasu.

Dzień Borsuka, obchodzony 6 października, ma zagraniczne korzenie, ale borsuk to także nasz gatunek. Polski jaźwiec jest największym przedstawicielem łasicowatych w kraju, mistrzem kopania nor na pokolenia i wielkim amatorem dżdżownic. Najlepiej czuje się w lasach liściastych i na łąkach, coraz częściej zagląda też do miast. Choć jest zwierzęciem łownym, wciąż brakuje dokładnych danych o jego liczebności. Warto więc przyglądać mu się z ciekawością i szacunkiem, nie tylko w październiku.

BIBLIOGRAFIA

Mysłajek R.W., Nowak S., Borsuk jako wskaźnik jakości środowiska leśnego, Studia i Materiały CEPL SGGW, R. 9, z. 2/3 (16), 2007

Borucka A., Monitoring proposition of the European badger (Meles meles), Wydawnictwo Uczelniane ZUT w Szczecinie, 2023

Szyjka K. i in., Wymiary ciała i kraniometria borsuka (Meles meles), Acta Sci. Pol. Silv. Colendar. Rat. Ind. Lignar. 13(3), 2014, s. 49–56

Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (tekst jedn. Dz.U. 2023 poz. 99)

Narodowy Bank Polski, Zwierzęta świata – Borsuk, folder emisyjny, 2011

Lasy Państwowe, Borsuki nie mogą spać (materiał opublikowany przez TVN24/TVN Meteo)

Urząd Miejski Wrocławia, Lasy we Wrocławiu – sprawdź, gdzie są, wroclaw.pl

Najwyższa Izba Kontroli, Wystąpienie pokontrolne P/19/066 Postępowanie ze zwierzętami wolno żyjącymi (dzikimi) na terenie miast – Lasy Miejskie – Warszawa, 2019