Noc Nietoperzy 2026 – kiedy i jak chronić nietoperze

Skąd wzięła się Noc Nietoperzy?

Inicjatorem tego międzynarodowego święta było w 1997 roku porozumienie EUROBATS, czyli Agreement on the Conservation of Populations of European Bats – międzynarodowa umowa poświęcona ochronie populacji nietoperzy europejskich. Nikt wtedy nie spodziewał się, że lokalna inicjatywa z czasem przerodzi się w wydarzenie o niemal globalnym zasięgu, obchodzone dziś w wielu krajach Europy i świata.

Dlaczego akurat noc, a nie dzień? Odpowiedź jest prosta – niemal wszystkie gatunki nietoperzy są aktywne po zmroku, a w ciągu dnia odpoczywają w swoich kryjówkach: strychach, dziuplach, szczelinach skalnych czy piwnicach. Żeby zobaczyć te zwierzęta w naturalnym środowisku, trzeba więc wybrać się na obserwacje właśnie wieczorem lub nocą.

Dlaczego nietoperze zasługują na własne święto?

Na świecie występuje niemal 1400 gatunków nietoperzy, co czyni je drugą, po gryzoniach, najliczniejszą grupą ssaków na Ziemi. To jednocześnie jedyne ssaki zdolne do aktywnego, w pełni kontrolowanego lotu – nie mylmy ich z popularnymi „latającymi wiewiórkami”, które jedynie szybują.

Nietoperze pełnią kluczową rolę w funkcjonowaniu ekosystemów:

• Naturalna kontrola szkodników – gatunki owadożerne, do których należą wszystkie nietoperze żyjące w Polsce, potrafią w ciągu jednej nocy zjeść setki, a nawet tysiące komarów, ciem i innych owadów. To naturalny, bezpłatny „biologiczny pestycyd”, który ogranicza potrzebę stosowania środków chemicznych w rolnictwie i ogrodnictwie.
• Zapylanie roślin – w innych częściach świata gatunki owocożerne wspierają zapylanie kwiatów i roznoszenie nasion, pełniąc funkcję podobną do tej, jaką u nas pełnią pszczoły.
• Wskaźnik zdrowia środowiska – obecność zróżnicowanej populacji nietoperzy świadczy o dobrej kondycji lokalnego ekosystemu, ponieważ zwierzęta te są bardzo wrażliwe na zanieczyszczenia i degradację siedlisk.

Echolokacja, czyli jak nietoperz „widzi” uszami

Jedną z najbardziej fascynujących cech nietoperzy jest echolokacja. Gatunki żyjące w Polsce poruszają się w ciemności właśnie dzięki niej, a nie – jak powszechnie się sądzi – dlatego, że są ślepe. Zwierzęta te wydają wysokie, niesłyszalne dla ludzkiego ucha piski, które odbijają się od napotkanych przeszkód i wracają do ich uszu, tworząc w mózgu swoistą „mapę” otoczenia. Co ciekawe, poszczególne osobniki różnicują częstotliwość wydawanych dźwięków, dzięki czemu polujące w grupie nietoperze potrafią się wzajemnie rozróżniać i nie zakłócają sobie nawzajem echolokacji.

Jakie zagrożenia czyhają na polskie nietoperze?

Mimo swojej ekologicznej wartości, nietoperze wciąż należą do zwierząt najczęściej padających ofiarą ludzkich uprzedzeń. Do głównych zagrożeń dla ich populacji należą:

• Strach i niewiedza – wiele osób wciąż niszczy kolonie nietoperzy na strychach czy w piwnicach, kierując się nieuzasadnionym lękiem lub przekonaniem, że zwierzęta te są niebezpieczne.
• Utrata siedlisk – termomodernizacje budynków, remonty strychów i wycinka starych drzew z dziuplami pozbawiają nietoperze naturalnych i zastępczych schronień, w tym miejsc zimowania i wyprowadzania młodych.
• Niepokojenie w czasie hibernacji – nietoperze spędzają zimę w stanie hibernacji w jaskiniach, piwnicach czy fortyfikacjach. Nawet jednorazowe zbudzenie w tym okresie może kosztować zwierzę tyle energii, że nie przetrwa do wiosny.
• Choroby i zanieczyszczenie środowiska – podobnie jak inne dzikie zwierzęta, nietoperze narażone są na choroby oraz na skutki stosowania pestycydów, które ograniczają dostępność owadów będących ich pożywieniem.

Warto podkreślić, że wszystkie gatunki nietoperzy występujące w Polsce objęte są ścisłą ochroną gatunkową na mocy przepisów o ochronie przyrody. Oznacza to, że zabronione jest ich chwytanie, zabijanie, niszczenie ich schronień oraz płoszenie w okresie hibernacji i rozrodu – niezależnie od tego, czy kolonia znajduje się w lesie, czy na prywatnym strychu.

Jak wygląda Noc Nietoperzy w praktyce?

W całej Polsce, zarówno w okolicach 29 sierpnia leśnicy, parki krajobrazowe, koła naukowe i organizacje przyrodnicze organizują otwarte spotkania edukacyjne. Ich program zwykle obejmuje:

• Wykłady i prelekcje prowadzone przez chiropterologów – specjalistów zajmujących się badaniem nietoperzy, którzy opowiadają o biologii, ekologii i zagrożeniach dla tych zwierząt.
• Nasłuchy z użyciem detektorów ultradźwiękowych, dzięki którym uczestnicy mogą „usłyszeć” piski nietoperzy, normalnie niedostępne dla ludzkiego ucha.
• Pokazy odłowu do badań naukowych przy użyciu sieci chiropterologicznych – uczestnicy mogą wtedy zobaczyć nietoperze z bliska, gdy naukowcy mierzą je, ważą i obrączkują w ramach monitoringu populacji.
• Warsztaty budowy schronień, podczas których można dowiedzieć się, jak zbudować budkę dla nietoperzy do własnego ogrodu.

Jak każdy może pomóc nietoperzom?

Nie trzeba być naukowcem, żeby realnie wesprzeć ochronę tych zwierząt. Oto kilka prostych sposobów:

• Nie przeganiaj kolonii ze strychu na własną rękę – jeśli w budynku pojawiły się nietoperze, skontaktuj się z lokalnym specjalistą lub organizacją zajmującą się ich ochroną, zanim podejmiesz jakiekolwiek działania.
• Zawieś budkę dla nietoperzy w ogrodzie lub na balkonie – to proste rozwiązanie realnie zwiększa dostępność bezpiecznych schronień.
• Ogranicz sztuczne oświetlenie w pobliżu miejsc, gdzie żerują lub przelatują nietoperze – nadmiar światła zaburza ich naturalną aktywność.
• Sadź rośliny przyjazne owadom, np. kwiaty nocne – więcej owadów w ogrodzie oznacza więcej pożywienia dla nietoperzy.
• Weź udział w lokalnych wydarzeniach edukacyjnych organizowanych przy okazji Nocy Nietoperzy – to najlepsza okazja, by poznać te zwierzęta z bliska i z pierwszej ręki dowiedzieć się, jak im pomagać.

Nietoperze zasługują na lepszą reputację

Noc Nietoperzy to coś więcej niż kalendarzowa ciekawostka – to realna okazja do zmiany sposobu myślenia o zwierzętach, które od wieków budzą lęk wynikający głównie z niewiedzy i popkulturowych mitów. Tymczasem to właśnie nietoperze każdej nocy pracują na rzecz zdrowszych ekosystemów, ograniczając liczebność owadów i wspierając równowagę przyrody. Świętując Noc Nietoperzy, warto pamiętać, że najlepszym prezentem, jaki możemy im dać, jest odrobina zrozumienia – i konkretne działanie na rzecz ochrony ich siedlisk.