Kiedy świętujemy Dzień Psa? Kiedy świętujemy Dzień Psa?
Zanim wyruszymy w przeszłość — mała pigułka na dziś. Dzień Psa to wyjątkowe święto obchodzone zarówno w Polsce, jak i na całym świecie. W Polsce przypada 1 lipca, a Międzynarodowy Dzień Psa świętujemy 26 sierpnia. Inicjatywa polskiego święta powstała w 2007 roku dzięki redakcji czasopisma „Przyjaciel Pies". Nieprzypadkowo wybrano lipiec — to właśnie latem najwięcej psów zostaje porzuconych i trafia do schronisk. Dziś jednak nie o smutnych statystykach — dziś o czymś, co powinno nas napełniać dumą z tej niezwykłej, wielowiekowej przyjaźni.
Wielka zagadka: kiedy wilk stał się psem?
Naukowcy od dziesięcioleci próbują odpowiedzieć na pytanie, które brzmi niebywale prosto: kiedy i gdzie pies przestał być wilkiem? Okazuje się, że to jedna z największych zagadek prehistorii.
Badania genetyczne pozwalają przypuszczać, że proces udomowienia mógł rozpocząć się już około 20 000 do 40 000 lat temu. Analizy DNA potwierdzają, że psy i wilki rozdzieliły się jako odrębne gatunki właśnie w tym okresie. Dla porównania — piramidy w Gizie mają zaledwie ok. 4500 lat. Pies jest więc z nami prawie dziesięć razy dłużej.
Naukowcy oszacowali, że psy i wilki rozdzieliły się między 36,9 a 41,5 tys. lat temu, natomiast psy na wschodnie i zachodnie rozdzieliły się genetycznie między 17,5 a 23,9 tys. lat temu. Skąd taka rozbieżność w datach? Jest wiele sprzecznych opinii na temat tego, gdzie i kiedy psy zostały udomowione — archeologowie mówią jedno, a genetycy drugie.
Co do jednej rzeczy uczeni są jednak zgodni: wszystkie psy domowe wywodzą się od szarego wilka a związek psa z człowiekiem jest wyjątkowy i głęboko zakorzeniony biologicznie.
Jak wilk stał się przyjacielem? Teoria śmietnikowa
Zapomnijcie o romantycznej wizji jaskiniowca, który znalazł małego wilczka i go wychował. Rzeczywistość była prawdopodobnie znacznie bardziej... prozaiczna.
Wilki mają w głowach jeden główny cel — przetrwać. Co może im to ułatwić? Oczywiście prostszy dostęp do pożywienia, a to właśnie zapewniało towarzystwo człowieka. Nie był to proces krótkotrwały — przyjaźń człowieka z wilkiem klarowała się setki lat. Pośrednio sytuacja ta wynikła z przejścia ludzi na osiadły tryb życia — zaczęto budować wioski i osady, a to równało się z wysypiskami śmieci, będącymi gratisową ucztą dla wilków.
Naukowcy wyróżniają cztery etapy tego procesu:
- Symbioza — wilki podążają za ludźmi, korzystając ze wspólnych łowów i resztek pożywienia
- Zażyłość — wilki uczą swoje młode przebywania w pobliżu człowieka
- Selekcja — ludzie zaczynają preferować spokojniejsze, mniej agresywne osobniki
- Udomowienie — pies jako gatunek staje się odrębny od wilka
Amerykański antropolog prof. Pat Shipman z Uniwersytetu w Nowym Jorku stwierdził, że to właśnie udomowienie psa pozwoliło ludziom współczesnym wygrać z neandertalczykami i rozejść się po całym świecie. Pies mógł być więc jednym z powodów, dla których w ogóle tu jesteśmy.
Psy w starożytnym Egipcie: mumie, bogowie i… imię „Bezużyteczny"
Gdy myślimy o zwierzętach w starożytnym Egipcie, pierwsze przychodzą nam na myśl koty. Niesłusznie — psy odgrywały tam równie fascynującą rolę.
Charty, szpice, kundelki, jamniki — wiele ras psów znano już w starożytnym Egipcie. Pies był wówczas nie tylko pomocnikiem w polowaniach — podobnie jak dziś, bywał też najlepszym przyjacielem człowieka.
Wśród znanych nam imion psów w starożytnym Egipcie były: Odważny, Niezawodny, Północny Wiatr albo… Bezużyteczny. Elity preferowały psy myśliwskie w typie chartów i krótkonogich piesków podobnych do corgi lub Jack Russell terierów.
Egipcjanie traktowali swoje psy z niezwykłym szacunkiem — nawet po śmierci:
- W grobie króla Amenhotepa II w Dolinie Królów, który żył 3,5 tysiąca lat temu, odkryto doskonale zachowaną mumię psa.
- W pobliżu egipskiej świątyni Anubisa, w Sakkarze, odnaleziono podziemny system korytarzy wypełniony zmumifikowanymi czworonogami. Szacuje się, że złożono tam nawet osiem milionów psich mumii.
- Gdy pies umierał, jego właściciel golił głowę na znak żałoby.
A bóg Anubis z psią głową? Zarówno psy, jak i szakale mogły być częstymi nocnymi gośćmi na cmentarzach — większość naukowców przychyla się do wersji, że Anubis to jednak szakal, choć bardzo przypomina archaiczne szpice.
Co ciekawe, na Bliskim Wschodzie, przy świątyniach bogini Astarte, psy trzymano w świątyniach, aby lizały rany i zmiany chorobowe — miało to działanie lecznicze. Pies jako lekarz? W starożytności — jak najbardziej.
Czworonożni żołnierze: psy na polu bitwy
Historia psa to nie tylko sielskie obrazki przy kominku. Przez tysiąclecia nasze czworonogi szły razem z ludźmi na wojnę.
Wśród malowideł ściennych z IV wieku p.n.e. można natknąć się na sceny przedstawiające egipskiego wojownika z trzymanym na smyczy psem atakującym nieprzyjaciela, greckich hoplitów prowadzonych przez psy do walk z Persami oraz Asyryjczyków z potężnymi czworonogami w najeżonych kolcami obrożach.
Psy bojowe były doskonale wyszkolone do obrony swoich właścicieli i terytorium. Służyły jako żywa linia obrony, przerażając wrogów swoją obecnością. Ich wyczulony słuch i węch pozwalały wykrywać niebezpieczeństwo z dużym wyprzedzeniem, dając żołnierzom cenny czas na przygotowanie się do walki.
W czasach nowożytnych psia służba trwała nadal. Jednym z najbardziej zasłużonych psich bohaterów I wojny światowej był Sierżant Stubby z amerykańskiego 102 Pułku Piechoty. Podczas trwającej 18 miesięcy służby brał udział w 17 bitwach i czterech ofensywach na froncie zachodnim. Ostrzegał żołnierzy przed atakami gazem musztardowym, odnajdywał rannych i był ulubioną maskotką żołnierzy.
Łajka — pies, który podbił kosmos
3 listopada 1957 roku. Zimna Wojna w pełni, wyścig kosmiczny nabiera tempa. I właśnie wtedy na orbitę okołoziemską wyrusza sześciokilogramowa bezdomna suczka z moskiewskich ulic.
Łajka, a właściwie Kudriawka, to była mała, bezdomna suczka, mieszaniec husky i szpica. Wybrano ją z dziesiątek innych psów, bo była spokojna, pasywna i posłuszna. Przezwisko Łajka otrzymała po tym, jak szczekliwie przywitała się podczas przedstawiania jej przez radio — Łajka po rosyjsku znaczy „szczekaczka".
Łajka była najładniejsza według naukowców i dobrze prezentowałaby się w mediach — co też zaważyło na jej wyborze. Od początku wiadomo było, że misja będzie jednostronna. Kapsuła nie miała systemu powrotnego. Łajka zginęła kilka godzin po starcie z powodu przegrzania. Jeden z naukowców zabrał Łajkę do swojego domu tuż przed misją — jak później tłumaczył, zrobił to, bo chciał zrobić dla tego przesympatycznego psiaka coś miłego.
Misja Łajki dostarczyła cennych informacji o wpływie lotów kosmicznych na organizmy żywe, umożliwiając dalszy rozwój programu kosmicznego i przygotowanie przyszłych misji załogowych. Jej historia do dziś budzi emocje i refleksję nad etyką wykorzystywania zwierząt w nauce.
W kwietniu 2008 roku Łajka została uhonorowana dwumetrowym pomnikiem w Moskwie. Historia nie skończyła się na Łajce — w 1960 roku Rosjanie wysłali Biełkę i Striełkę, które okrążyły orbitę i całe, zdrowe wróciły na Ziemię.
Od wilka do kanapy — i co dalej?
Patrząc na całą tę podróż — 40 000 lat wspólnej historii, bitwy, mumie, gwiazdy — trudno nie poczuć respektu wobec tego stworzenia, które pewnego wieczoru po prostu podeszło bliżej ludzkiego ogniska. Dziś psy to nie tylko towarzysze, ale także ratownicy, terapeuci i pomocnicy ludzi z niepełnosprawnościami. Ich rola nieustannie się rozwija, a relacja między człowiekiem a psem staje się jeszcze silniejsza.
Bibliografia
Veeramah, K. et al. (2017). Ancient genomic DNA from Europe and the Near East supports a single-origin hypothesis for domestication of the dog. Nature Communications. https://www.nature.com/articles/ncomms16082
Thalmann, O. et al. (2013). Complete Mitochondrial Genomes of Ancient Canids Suggest a European Origin of Domestic Dogs. Science, 342(6160), 871–874.
Plis, A., Stojak, J. (2019). Proces domestykacji psa: próba rozwikłania zagadki udomowienia. ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/333105343
National Geographic Polska. (2024). Pies w starożytnym Egipcie — już wówczas. https://www.national-geographic.pl/historia/pies-w-starozytnym-egipcie-juz-wowczas/
WielkaHistoria.pl. (2023). Psy bojowe w starożytnym Egipcie. Na podstawie: Słowiński P., Kowalik T. Zwierzęta na wojnie. Wydawnictwo Fronda, 2023.
Fera.pl. (2026). Pies w kosmosie — historia Łajki i innych psich bohaterów. https://fera.pl/pierwszy-pies-w-kosmosie-poznaj-prawdziwa-historie-lajki-i-innych-psow-w-kosmosie.html
John Dog Blog. (2024). Dzień Psa w Polsce i międzynarodowy. https://johndog.pl/blog/zyciezpsem/dzien-psa-w-polsce-i-miedzynarodowy-kiedy-przypada-i-jakie-jest-jego-znaczenie/
Interia Zielona. (2023). Jak udomowiono psy? Zagadkowa historia przyjaźni z człowiekiem. https://zielona.interia.pl/przyroda/psy/news-jak-udomowiono-psy-zagadkowa-historia-przyjazni-z-czlowiekie,nId,6932145
Przystanek Nauka. (2017). (Niejasna) historia udomowienia psa. https://przystaneknauka.us.edu.pl/artykul/niejasna-historia-udomowienia-psa
30.06.2026 
