Kim są pawiany z Półwyspu Przylądkowego?
Pawian czakma (Papio ursinus) to jedna z największych małp Afryki. Żyje na południu kontynentu, w stadach liczących od kilkunastu do kilkudziesięciu osobników. Jest wszystkożerny i niezwykle pomysłowy w zdobywaniu pokarmu. W skali globalnej gatunek nie jest zagrożony – Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje go za gatunek najmniejszej troski.
Na Półwyspie Przylądkowym, na południe od Kapsztadu, sytuacja pawianów jest jednak specyficzna. Ich naturalne siedliska otacza tam zabudowa, a granica między górskim parkiem narodowym a osiedlami bywa bardzo płynna. Na wolności żyje tu obecnie ponad 530 pawianów. Władze podkreślają, że zwierzęta te stanowią cenny element miejscowej przyrody i są częścią dziedzictwa regionu.
Dlaczego stado Waterfall musiało się wyprowadzić?
Stado Waterfall od lat spędzało większość czasu w Simon’s Town – niewielkim nadmorskim mieście, w którym mieści się m.in. baza marynarki wojennej. Pawiany wchodziły do domów i ogrodów, przeszukiwały śmieci i coraz śmielej korzystały z ludzkiego jedzenia. Konflikt narastał mimo wieloletnich prób jego załagodzenia.
Specjalny zespół do spraw zarządzania pawianami, w którym zasiadają przedstawiciele parków narodowych RPA (SANParks), agencji ochrony przyrody CapeNature oraz miasta Kapsztad, wskazał kilka powodów podjęcia tej decyzji:
- długotrwały i nasilający się konflikt między ludźmi a pawianami,
- niewielką ilość naturalnego, nisko położonego terenu, na którym stado mogłoby żerować,
- rosnące zagrożenie dla dobrostanu samych zwierząt,
- względy bezpieczeństwa mieszkańców.
W planie działań z listopada 2025 roku władze opisały też, czym grozi pawianom życie w mieście. To m.in. zmiana diety i zachowań, zaburzenia w strukturze stada, większa liczba urazów i zgonów powodowanych przez ludzi oraz miejską infrastrukturę, a także wyższe ryzyko przenoszenia chorób odzwierzęcych. Zgodnie z komunikatem mieszkańcy wiedzieli o planach od ponad roku, a przesiedlenie potraktowano jako ostateczność i alternatywę dla odstrzału.
Jak przebiegła operacja?
Zezwolenia wydano w czwartek, 12 listopada 2026 roku, a już następnego dnia rozpoczęto odłów. W piątek schwytano 27 pawianów, a w sobotę kolejnych 18. Była to jedna z największych tego typu operacji w historii południowej części półwyspu. Podczas odłowu w bazie marynarki i w nowym ośrodku obecni byli obserwatorzy z miejscowego oddziału SPCA – organizacji zajmującej się ochroną zwierząt.
Każdy pawian przed wypuszczeniem do zagrody przeszedł badanie u trzech weterynarzy specjalizujących się w dzikich zwierzętach. W trakcie oględzin okazało się, że jedna wiekowa samica jest w bardzo złym stanie: miała guz na klatce piersiowej, płyn w jelitach i brakowało jej już zębów. Weterynarze zdecydowali o jej eutanazji. Pozostałe 44 pawiany trafiły do zagrody zdrowe i bez obrażeń.
Samice otrzymały implanty antykoncepcyjne; samców nie poddano wazektomii – choć wcześniejszy plan działań przewidywał taki zabieg u zdrowych osobników. Jedna samica wciąż pozostaje w Simon’s Town. Zespół daje jej czas na uspokojenie się, a do chwili odłowu nie jest zostawiana sama – czuwają przy niej strażnicy.
Nowy dom: ośrodek w Kogelfontein
Cape Town Urban Wildlife Centre powstał na miejskim terenie w Kogelfontein, w sąsiedztwie Parku Narodowego Góry Stołowej. To obszar obejmujący siedliska nadrzeczne, rodzimą i obcą roślinność, krzewy, niewielkie drzewa, skały oraz piaszczyste miejsca, w których zwierzęta mogą kopać i szukać pokarmu.
Stado Waterfall zamieszkało w jednej z dwóch półdzikich zagród. Ma ona powierzchnię 2,31 hektara, czyli około 5,5 raza więcej, niż wymagają międzynarodowe standardy azylów dla naczelnych Starego Świata. Zwierzęta mają stały dostęp do wody pitnej oraz stawu, w którym mogą się ochłodzić. Przygotowano dla nich także schronienia przed słońcem i deszczem, dwie platformy do spania oraz konstrukcje do wspinaczki i huśtania. Naturalny pokarm jest codziennie uzupełniany gałęziami do ogryzania oraz rozsypywanym jedzeniem, które stymuluje naturalne zachowania żerowe.
Ośrodek nie jest otwarty dla zwiedzających. Pawiany mają tu spędzić resztę życia pod opieką ludzi, ale nie będą się rozmnażać. Oprócz stad Waterfall i Seaforth nie trafią tu żadne inne zwierzęta. Ich zachowanie, relacje w stadzie oraz sposób pobierania pokarmu są obserwowane przez całą dobę. Według zespołu zwierzęta dobrze się aklimatyzują.
Decyzja, która budzi emocje
Sami autorzy komunikatu przyznają, że umieszczanie dzikich zwierząt w niewoli jest zawsze rozwiązaniem niepożądanym. Plan od początku miał wielu przeciwników. Część mieszkańców i obrońców zwierząt uważa, że lepszym rozwiązaniem byłyby np. ogrodzenia oddzielające miasto od gór, które pozwoliłyby stadu pozostać na wolności. W dniach odłowu przed ośrodkiem odbył się cichy protest, a jego uczestnicy przywiązali kwiaty do ogrodzenia.
Co dalej?
W ośrodku ma jeszcze zamieszkać mniejsze stado Seaforth, również pochodzące z Simon’s Town. Miasto zapowiada też wprowadzenie pojemników na odpadki odpornych na pawiany, a do 2028 roku – nowych przepisów o ochronie dzikich zwierząt. Mają one surowiej karać dokarmianie i oswajanie pawianów. Cel jest jeden: sprawić, by wolno żyjące stada mogły pozostać tam, gdzie ich miejsce – w górach, a nie na ulicach.
W dniach 13–14 listopada 2026 roku z Simon’s Town przewieziono 45 pawianów ze stada Waterfall. 44 zamieszkały w półdzikiej zagrodzie o powierzchni 2,31 ha w ośrodku w Kogelfontein, jedną chorą samicę poddano eutanazji, a ostatnia samica czeka na odłów. Władze uzasadniają decyzję przewlekłym konfliktem z mieszkańcami i zagrożeniem dla dobrostanu zwierząt, nazywając ją alternatywą dla odstrzału. Przeciwnicy wskazują jednak, że dzikie zwierzęta trafiły do dożywotniej niewoli. Na wolności na półwyspie wciąż żyje ponad 530 pawianów.

