Znalazłeś kleszcza? Pomóż naukowcom śledzić kleszcze w Europie

Klimat się zmienia, kleszcze też

Kleszcze od zawsze żyją w lasach, na łąkach i w parkach. W ostatnich latach coraz więcej wskazuje jednak na to, że ich mapa występowania się zmienia. Cieplejsze zimy, dłuższe lato i łagodniejsze wiosny sprawiają, że kleszcze są aktywne przez większą część roku i pojawiają się tam, gdzie wcześniej trafiały się rzadko.

Zmieniający się klimat wpływa nie tylko na pogodę, ale też na rozmieszczenie wielu gatunków zwierząt, w tym pasożytów. Właśnie dlatego naukowcy chcą wiedzieć, gdzie dziś żyją kleszcze w Europie, jakie to gatunki i jak szybko przesuwają się ich zasięgi.

Czym jest projekt Pragmatick COST Action?

Odpowiedzi na te pytania szuka międzynarodowy projekt Pragmatick COST Action. Działa w ramach europejskiego programu COST, który wspiera współpracę naukowców z różnych krajów. W projekcie biorą udział specjaliści od chorób odkleszczowych, ekologii i zdrowia publicznego.

Cele projektu:

• aktualizacja wiedzy o tym, gdzie w Europie występują kleszcze,
• obserwacja zmian zasięgów poszczególnych gatunków,
• przygotowanie narzędzi do prognozowania i ograniczania ryzyka chorób przenoszonych przez kleszcze.
• O inicjatywie poinformowało 21 października 2026 r. Centrum Komunikacji Społecznej Lasów Państwowych, które zachęca do udziału szczególnie leśników i miłośników przyrody.

Pragmatick App: każdy może zostać naukowcem

Najciekawszym elementem projektu jest aplikacja mobilna Pragmatick App, dostępna na telefony z systemem Android i iOS. To przykład tzw. nauki obywatelskiej (citizen science), czyli badań, w których dane zbierają zwykli ludzie, a naukowcy je analizują.

Jak to działa w praktyce?

• Znajdujesz kleszcza na sobie, na psie, kocie, koniu lub innym zwierzęciu albo podczas pobytu w terenie.
• Robisz mu zdjęcie telefonem, najlepiej z bliska i przy dobrym świetle.
• Wysyłasz zgłoszenie w aplikacji. Lokalizacja pomoże umieścić obserwację na mapie.
• Opcjonalnie zabezpieczasz okaz i wysyłasz go do analizy. W Polsce kleszcze trafiają do specjalistów z Katedry Łowiectwa i Ochrony Lasu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu.
• Aplikacja działa w całej Europie i jest dostępna w 22 językach, więc kleszcza można zgłosić również podczas wakacji za granicą, np. w Chorwacji, we Włoszech czy w Niemczech.

Dlaczego każde zgłoszenie się liczy?

Każde przesłane zgłoszenie sprawdzają eksperci. Najpierw potwierdzają, czy na zdjęciu naprawdę jest kleszcz, bo bywa mylony z pluskwiakami, roztoczami czy małymi chrząszczami. Potem próbują ustalić, do jakiego gatunku należy.

Dane będą zbierane do 2029 roku. Na ich podstawie powstaną aktualne mapy rozmieszczenia kleszczy w Europie. Pozwolą one:

• śledzić zmiany zachodzące w środowisku,
• wychwytywać gatunki, które dotąd kojarzyły się z cieplejszymi rejonami kontynentu,
• prognozować ryzyko chorób odkleszczowych,
• w przyszłości wspierać profilaktykę i systemy wczesnego ostrzegania.

Im więcej osób się włączy, tym dokładniejsza będzie mapa. Pojedyncze zdjęcie niewiele znaczy, ale tysiące zdjęć z różnych krajów pokazują wyraźny obraz.

Kleszcze z południa coraz bliżej

Szczególną uwagę naukowców przyciągają kleszcze z rodzaju Hyalomma, nazywane potocznie „kleszczami afrykańskimi”. Dotąd występowały głównie w Afryce, Azji oraz na południu Europy. Ich larwy przenoszą na północ ptaki wędrowne, a coraz cieplejsze lata pozwalają im przetrwać także w Europie Środkowej.

Samice Hyalomma mogą być nawet kilkukrotnie większe od pospolitego kleszcza, a po najedzeniu się krwią osiągają około 2 cm. Mają charakterystyczne, prążkowane nogi i aktywnie podążają za ofiarą. W ramach projektu „Narodowe Kleszczobranie”, prowadzonego przez Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, potwierdzono pojedyncze okazy tych kleszczy w Polsce, m.in. w województwach śląskim, łódzkim, małopolskim i wielkopolskim.

Kleszcze Hyalomma mogą przenosić m.in. wirusa gorączki krwotocznej krymsko-kongijskiej. Według WHO to choroba o wysokiej śmiertelności, na którą nie ma szczepionki. Nie ma powodu do paniki: przypadki tej choroby w Polsce nie są notowane, a znalezienie pojedynczych kleszczy nie oznacza zagrożenia epidemią. Właśnie dlatego jednak wczesne wykrywanie nowych gatunków jest tak ważne.

Kto może pomóc?

Leśnicy należą do osób, które mają szczególnie częsty kontakt z kleszczami. Codziennie przemierzają różne siedliska i jako pierwsi widzą zmiany w przyrodzie. Do projektu może jednak dołączyć każdy:

• leśnicy i ich rodziny,
• grzybiarze i turyści,
• myśliwi,
• właściciele psów, kotów i koni,
• wszyscy miłośnicy przyrody.

Jak bezpiecznie postępować z kleszczem?

Udział w badaniach nie powinien odbywać się kosztem zdrowia. Kilka zasad:

• Usuń kleszcza jak najszybciej, chwytając go pęsetą lub specjalnym przyrządem tuż przy skórze i wyciągając zdecydowanym ruchem.
• Nie smaruj kleszcza tłuszczem, alkoholem ani masłem.
• Zdjęcie zrób po usunięciu kleszcza, np. na białej kartce.
• Okaz możesz zamknąć w szczelnym pojemniku lub woreczku strunowym.
• Miejsce ukąszenia obserwuj przez kilka tygodni. Jeśli pojawi się rumień lub objawy grypopodobne, skontaktuj się z lekarzem.
• U zwierząt stosuj regularną ochronę przeciwkleszczową zaleconą przez weterynarza.

Mały gest, duża nauka

Kleszcze są stałym elementem leśnych ekosystemów i nie da się ich wyeliminować. Można je jednak lepiej poznać. Następnym razem, gdy po spacerze znajdziesz kleszcza na sobie lub na swoim psie, zrób mu zdjęcie i prześlij je naukowcom. To kilka sekund, a może pomóc ochronić zdrowie ludzi i zwierząt w całej Europie.