Pochówek zwierząt na świecie: od starożytnych mumii po współczesne cmentarze

Dziś opiekunowie psów, kotów czy królików coraz częściej pytają, jak godnie pożegnać pupila. Warto wiedzieć, że ten dylemat nie jest nowy. Archeolodzy i antropolodzy znajdują ślady pogrzebów zwierząt na niemal wszystkich kontynentach. Przyjrzyjmy się, jak na świecie żegnano zwierzęta dawniej i jak robi się to dzisiaj.

Najstarsze groby zwierząt: prehistoria

Jeden z najsłynniejszych prehistorycznych pochówków odkryto w Bonn-Oberkassel w Niemczech. Mniej więcej 14 tysięcy lat temu złożono tam do grobu dwoje ludzi i młodego psa. Badania szczątków wykazały, że szczeniak w ostatnich miesiącach życia chorował na nosówkę. Przeżył tylko dzięki temu, że ludzie się nim opiekowali. Naukowcy uważają, że to jeden z najstarszych dowodów na emocjonalną więź między człowiekiem a psem.

Inne ważne znaleziska:

• Ain Mallaha (dzisiejszy Izrael) – grób sprzed ok. 12 tysięcy lat. Dłoń pochowanej osoby spoczywała na szczeniaku.
• Shillourokambos (Cypr) – ok. 9,5 tysiąca lat temu kota pochowano tuż obok człowieka. To jeden z najstarszych śladów bliskiej relacji ludzi z kotami.
• Koster (Illinois, USA) – starannie pochowane psy sprzed ok. 10 tysięcy lat, najstarsze znane pochówki psów w obu Amerykach.

Starożytny Egipt: mumie zwierząt na skalę przemysłową

O pochówkach zwierząt w starożytności najwięcej wiemy z Egiptu. Egipcjanie mumifikowali koty, psy, ibisy, sokoły, krokodyle, a nawet ryby. Trzeba jednak rozróżnić dwie sytuacje:

• Ukochane zwierzęta domowe – czasem chowano je z właścicielem albo w osobnych, starannie przygotowanych grobach.
• Zwierzęta wotywne – mumie składane bogom w ofierze. Hodowano je masowo przy świątyniach.
• Skala tego zjawiska zadziwia. W katakumbach Anubisa w Sakkarze badacze oszacowali liczbę zmumifikowanych psów i innych psowatych na około 8 milionów. W Bubastis, mieście bogini Bastet, znaleziono olbrzymie cmentarzyska kotów.

Polski ślad: najstarszy cmentarz zwierząt domowych

Jedno z najciekawszych odkryć ostatnich lat zawdzięczamy polskim archeologom. Zespół pod kierunkiem dr hab. Marty Osypińskiej, działający w ramach misji Polskiego Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW, przebadał rzymski cmentarz zwierząt w porcie Berenike nad Morzem Czerwonym, datowany na I–II wiek n.e.

Spoczywały tam głównie koty, a także psy i małpy. Część z nich miała obroże, a niektóre były stare lub chore. Takie zwierzęta nie przydawały się już w pracy, a mimo to ktoś się nimi opiekował. Badacze uważają, że to jeden z najstarszych znanych cmentarzy zwierząt domowych na świecie. Pokazuje, że ludzie traktowali zwierzęta jak towarzyszy, a nie tylko jak narzędzia pracy.

Aszkelon i inne kultury starożytne

W Aszkelonie (dzisiejszy Izrael) odkryto ponad tysiąc psich grobów z okresu perskiego (V–IV wiek p.n.e.). Psy leżały na boku, z podkulonymi łapami, ale bez darów grobowych. Dlaczego pochowano je w takiej liczbie, wciąż nie wiadomo. Jedna z hipotez wiąże je z kultem uzdrawiania.

Inne przykłady:

• Peru, kultura Chiribaya (ok. 900–1350 n.e.) – psy pasterskie chowano na ludzkich cmentarzach, owinięte w tkaniny, czasem z jedzeniem.
• Skandynawia, epoka wikingów – w grobach znajdowano konie i psy. Miały towarzyszyć zmarłym w zaświatach.
• Chiny, dynastia Shang – w grobowcach elity składano psy, które miały pilnować zmarłych.

Narodziny nowoczesnych cmentarzy dla zwierząt

Pierwsze nowożytne cmentarze dla zwierząt powstały pod koniec XIX wieku, gdy psy i koty na dobre zamieszkały w domach mieszczańskich.

Hyde Park w Londynie (1881) – nieoficjalny cmentarz zaczął się od pochówku maltańczyka o imieniu Cherry. Do początku XX wieku spoczęło tam ponad tysiąc zwierząt.

Cimetière des Chiens w Asnières-sur-Seine pod Paryżem (1899) – uważany za jeden z pierwszych publicznych cmentarzy zwierząt na świecie. Pochowano tam m.in. Barry’ego, słynnego bernardyna, który ratował ludzi w Alpach.

Hartsdale w stanie Nowy Jork (1896) – najstarszy działający cmentarz zwierząt w USA.

Japonia: buddyjskie pogrzeby zwierząt

Wyjątkowe podejście do pożegnania zwierząt ma Japonia. Wiele buddyjskich świątyń prowadzi ceremonie pogrzebowe dla psów, kotów, ptaków i gryzoni. Mnisi recytują sutry, a prochy zwierzęcia mogą spocząć w świątynnym kolumbarium. Odbywają się też uroczystości upamiętniające, podobne do tych organizowanych dla ludzi.

Szczególną formą jest kuyō, czyli ceremonia za dusze istot, które odeszły. Odprawia się ją nie tylko za zwierzęta domowe, ale też za zwierzęta laboratoryjne czy ryby. Wyraża wdzięczność i szacunek dla każdego życia.

Jak żegnamy zwierzęta dzisiaj?

Współczesne zwyczaje pochówku zwierząt są bardzo różnorodne:

• Kremacja – indywidualna (opiekun otrzymuje prochy) lub zbiorowa. W wielu krajach to dziś najpopularniejsze rozwiązanie.
• Cmentarze dla zwierząt – z nagrobkami, zniczami i alejkami, często prowadzone przez gminy lub prywatne firmy.
• Urny i pamiątki – odcisk łapki w glinie, pukiel sierści, biżuteria z prochami.
• Ekologiczne formy – urny biodegradowalne, z których wyrasta drzewo.

Pochówek zwierzęcia w Polsce – o czym pamiętać?

W Unii Europejskiej, a więc także w Polsce, ciało zmarłego zwierzęcia jest prawnie traktowane jako tzw. produkt uboczny pochodzenia zwierzęcego. Regulują to przepisy unijne (rozporządzenie (WE) nr 1069/2009). Oznacza to, że nie można go po prostu wyrzucić do śmietnika ani zakopać w dowolnym miejscu, np. w lesie czy parku.

Zgodne z prawem możliwości to przede wszystkim:

• skorzystanie z usług cmentarza dla zwierząt,
• kremacja w specjalistycznym zakładzie,
• przekazanie ciała lekarzowi weterynarii, który zleci utylizację.

Zasady pochówku na prywatnej posesji bywają różnie interpretowane. Przed taką decyzją warto zapytać w urzędzie gminy lub u powiatowego lekarza weterynarii.

Żałoba po zwierzęciu jest naturalna

Ślady sprzed tysięcy lat pokazują, że żal po stracie zwierzęcia to nic nowego ani dziwnego. Ludzie od zawsze przeżywali odejście swoich towarzyszy. Dawali temu wyraz w grobach, rytuałach i pamiątkach. Godne pożegnanie pupila pomaga przejść przez żałobę i zachować dobre wspomnienia.

BIBLIOGRAFIA

Janssens L. i in. (2018). A new look at an old dog: Bonn-Oberkassel reconsidered. Journal of Archaeological Science, 92, 126–138. (PubMed/ScienceDirect)

Davis S.J.M., Valla F.R. (1978). Evidence for domestication of the dog 12,000 years ago in the Natufian of Israel. Nature, 276, 608–610.

Vigne J.-D. i in. (2004). Early taming of the cat in Cyprus. Science, 304(5668), 259. (PubMed)

Perri A. i in. (2019). New evidence of the earliest domestic dogs in the Americas. American Antiquity, 84(1), 68–87.

Nicholson P.T. i in. (2015). The catacombs of Anubis at North Saqqara. Antiquity, 89(345), 645–661.

Osypińska M., Skibniewski M., Osypiński P. (2020). Ancient pets: the health, diet and diversity of cats, dogs and monkeys from the Red Sea port of Berenice, Egypt. World Archaeology, 52(4).

Polskie Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW – materiały o badaniach w Berenike: pcma.uw.edu.pl

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1069/2009 dotyczące produktów ubocznych pochodzenia zwierzęcego – EUR-Lex: eur-lex.europa.eu

Główny Inspektorat Weterynarii – produkty uboczne pochodzenia zwierzęcego: wetgiw.gov.pl