Światowy Dzień Zwierząt. Prawa zwierząt w Europie

Od berlińskiej hali do polskiej ustawy

Światowy Dzień Zwierząt obchodzimy 4 października, ale jego historia zaczęła się wiosną. Pierwsze obchody zorganizował Heinrich Zimmermann, wydawca czasopisma „Mensch und Hund” (Człowiek i Pies), 24 marca 1925 roku w berlińskim Pałacu Sportu. Przyszło ponad 5 tysięcy osób. Zimmermann od początku chciał świętować 4 października, we wspomnienie św. Franciszka z Asyżu, patrona zwierząt, ale sala nie była wtedy wolna. Na tę datę święto przeniesiono po raz pierwszy w 1929 roku, a w maju 1931 roku międzynarodowy kongres obrońców zwierząt we Florencji jednogłośnie uznał ją za globalną. Organizatorzy obchodów podają, że Zimmermann urodził się w Warszawie.

W Polsce przełomem była ustawa o ochronie zwierząt z 21 sierpnia 1997 roku, wywalczona m.in. dzięki kampanii Klubu Gaja „Zwierzę nie jest rzeczą”. Jej pierwszy artykuł do dziś cytują obrońcy zwierząt:

Zwierzę (...) nie jest rzeczą. Człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę.

W pominiętym fragmencie ustawodawca przypomina, że zwierzę to istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia. Sejm ustanowił polski Dzień Zwierząt uchwałą z 2006 roku. Osobno, 22 maja, obchodzimy Dzień Praw Zwierząt – w rocznicę uchwalenia ustawy przez Sejm.

Polska: od symbolicznej ustawy do realnych kar

Ustawa z 1997 roku była przełomem, ale przez lata krytykowano ją za łagodne kary i przepisy, które istniały głównie na papierze. Zęby nadawały jej dopiero kolejne nowelizacje:

• 2012 – zmiany wywalczone przez Koalicję dla Zwierząt, która zebrała ponad 100 tysięcy podpisów pod obywatelskim projektem. Sąd zyskał m.in. możliwość orzekania zakazu posiadania zwierząt,
• 2018 – za znęcanie się i zabicie zwierzęcia grozi do 3 lat więzienia, a przy szczególnym okrucieństwie do 5 lat. Nawiązka na cele ochrony zwierząt stała się obowiązkowa, a zakaz posiadania zwierząt można orzec nawet na 15 lat,
• 2025 – zakaz hodowli zwierząt na futra,
• 2026 – zakaz trzymania psów i kotów na uwięzi oraz ogólnopolski rejestr KROPiK.

Od 2024 roku w Sejmie działa też Komisja Nadzwyczajna do spraw ochrony zwierząt, która zajmuje się projektami ustaw w tej dziedzinie. To pokazuje, że los zwierząt przestał być niszowym tematem i stał się sprawą, w której politycy różnych opcji szukają porozumienia.

Co łączy europejskie przepisy o ochronie zwierząt?

Mimo różnic kraje Unii Europejskiej mają wspólny fundament. Traktat o funkcjonowaniu UE nakazuje traktować zwierzęta jak istoty zdolne do odczuwania, a unijne prawo wyznacza minimalne standardy dobrostanu, których nie wolno obniżać. W praktyce oznacza to, że:

• znęcanie się nad zwierzętami jest karalne w każdym kraju UE,
• obowiązują wspólne zasady transportu, uboju i hodowli zwierząt gospodarskich,
• od 2013 roku w UE nie wolno sprzedawać kosmetyków testowanych na zwierzętach,
• w 2026 roku przyjęto pierwsze unijne rozporządzenie o dobrostanie psów i kotów (2026/1818).

Nowe rozporządzenie to duża zmiana dla miłośników czworonogów. Wprowadza obowiązkową identyfikację i rejestrację psów i kotów, także tych w prywatnych domach, wymóg weryfikowalnych danych w ogłoszeniach internetowych i równoważne standardy dla zwierząt importowanych spoza Unii. Zwierzęta z przerysowanymi, szkodliwymi cechami wyglądu nie będą mogły startować w wystawach i konkursach.

Konstytucja, kodeks czy zwykła ustawa? Największe różnice

Wspólne minimum to jednak tylko punkt wyjścia. Najbardziej różni kraje to, jak wysoko w hierarchii prawa stawiają zwierzęta.

• Szwajcaria – ochronę „godności zwierzęcia” zapisano w konstytucji. To jedyny kraj, który chroni godność zwierząt na tak wysokim poziomie.
• Niemcy – ochrona zwierząt jest w Ustawie Zasadniczej od 2002 roku. To cel państwa, który sądy muszą brać pod uwagę.
• Włochy – od 2022 roku ochronę zwierząt gwarantuje konstytucja. Państwo ma obowiązek dbać o zwierzęta i ich dobrostan.
• Francja – od 2015 roku kodeks cywilny mówi, że zwierzę to istota żyjąca obdarzona wrażliwością.
• Hiszpania – od 2022 roku kodeks cywilny nie traktuje zwierząt domowych jak rzeczy, a w 2023 roku weszła w życie ustawa o dobrostanie zwierząt. O losie pupila przy rozwodzie decyduje sąd.
• Polska – od 1997 roku ustawa o ochronie zwierząt stanowi, że zwierzę „nie jest rzeczą”. To jedna z pierwszych takich ustaw w regionie.

Różnice widać też w szczegółach. Jedne państwa stawiają na wysokie kary, inne na precyzyjne normy opieki, a jeszcze inne na zakazy całych branż, takich jak hodowla na futra czy cyrki z dzikimi zwierzętami.

Największe plusy – gdzie Europa daje przykład

Szwajcaria – precyzja w trosce o zwierzęta. Od marca 2018 roku skorupiaki trzeba ogłuszyć przed zabiciem, a żywych homarów nie wolno przewozić na lodzie. Zwierzęta stadne, jak świnki morskie, króliki czy papużki, muszą żyć co najmniej w parach. Zakazano też urządzeń, które automatycznie karzą psa za szczekanie. Organizatorzy imprez odpowiadają za dobrostan zwierząt, a przypadkowe minizoo na festynach, stresujące m.in. płochliwe świnki morskie, zostały zakazane. Każde laboratorium musi mieć specjalnie przeszkolonego opiekuna do spraw dobrostanu zwierząt.

Francja – koniec handlu w sklepach. Od 1 stycznia 2024 roku sklepy zoologiczne nie mogą sprzedawać psów i kotów. Ustawa z 2021 roku przewiduje też wycofanie dzikich zwierząt z cyrków objazdowych do 2028 roku i zakaz trzymania waleni w delfinariach.

Hiszpania – surowe kary. Ustawa o dobrostanie zwierząt z 2023 roku zakazała sprzedaży zwierząt domowych w sklepach i w internecie, wyrzuciła dzikie zwierzęta z cyrków i wprowadziła grzywny do 200 tysięcy euro. Zwierzęta domowe mogą też wchodzić do większości lokali, w tym restauracji i barów. To odpowiedź na skalę problemu: według danych rządowych w Hiszpanii żyje ok. 29 mln zwierząt domowych, a co roku porzucanych jest około 300 tysięcy.

Polska – nadrabianie zaległości. W grudniu 2025 roku prezydent podpisał zakaz hodowli zwierząt na futra, a 24 lipca 2026 roku – nowelizację zakazującą trzymania psów i kotów na uwięzi. Pies trzymany poza domem będzie musiał mieć możliwość swobodnego poruszania się po ogrodzonym terenie albo odpowiednio duży kojec i budę. Powstaje też Krajowy Rejestr Oznakowanych Psów i Kotów (KROPiK) z obowiązkiem czipowania.

Futra: Europa zamyka fermy

Hodowla zwierząt na futra to jedna z dziedzin, w których Europa zmienia się najszybciej. Francja zakazała hodowli norek na futra w 2021 roku ze skutkiem natychmiastowym. Polska, jeden z czołowych producentów futer na świecie, przyjęła podobny zakaz pod koniec 2025 roku. Co przewiduje polska ustawa?

• zakaz obejmuje lisy polarne i pospolite, norki, jenoty, tchórze, nutrie i szynszyle – nie obejmuje królików,
• nowych ferm nie wolno zakładać, a istniejące muszą zakończyć działalność do 31 grudnia 2033 roku,
• pracownicy zamykanych ferm otrzymają odprawy w wysokości 12-krotności miesięcznego wynagrodzenia, a hodowcy, którzy zamkną fermy wcześniej, mogą liczyć na rekompensaty.

Zakaz miał szerokie poparcie społeczne. W badaniu CBOS 65,8 proc. respondentów uznało, że prezydent powinien podpisać ustawę. Ośmioletni okres przejściowy to jednak kompromis – dla obrońców zwierząt zbyt długi, a dla branży, jak przyznali sami hodowcy, „absolutne minimum”.

Zwierzęta gospodarskie i laboratoryjne – słabsze ogniwo

Najliczniejszą grupą zwierząt w Europie nie są psy i koty, lecz zwierzęta hodowlane. Tu różnice między krajami są mniej widowiskowe niż zakaz gotowania homarów, ale dotyczą milionów istnień każdego dnia.

Szwajcarska organizacja Tier im Recht zwraca uwagę, że unijne prawo ma wiążące, szczegółowe normy tylko dla kur niosek, świń, cieląt i kurcząt hodowanych na mięso. Warunki życia wielu innych gatunków reguluje się ogólnymi zasadami albo przepisami krajowymi, dlatego standardy w poszczególnych państwach mogą się mocno różnić.

Podobnie jest z doświadczeniami na zwierzętach. W UE obowiązuje wspólna dyrektywa z 2010 roku o ochronie zwierząt wykorzystywanych do celów naukowych, która nakazuje ograniczać ich liczbę i cierpienie. Mimo to skala badań pozostaje duża – w samej Szwajcarii w 2018 roku w doświadczeniach wykorzystano ponad pół miliona zwierząt.

Największe absurdy i paradoksy

Tam, gdzie w grę wchodzą tradycja, myślistwo albo pieniądze, nawet najlepsze ustawy mają wyraźne luki.

• Byk tak, chomik nie. Hiszpańska ustawa z 2023 roku chroni zwierzęta przed cierpieniem dla rozrywki, ale wyłącza z niej korridę, uznawaną za dziedzictwo kulturowe.
• Psy myśliwskie jak narzędzia. Hiszpanie wyłączyli z ustawy psy myśliwskie, głównie charty galgo i podenco. Obrońcy zwierząt alarmują, że po sezonie łowieckim co roku porzucane lub zabijane są ich dziesiątki tysięcy.
• Delfin aż do śmierci. Hiszpańskie zoo mogą dalej organizować pokazy z delfinami, dopóki żyją obecne zwierzęta.
• Okrucieństwo z wyjątkiem. Francuskie prawo karze znęcanie się nad zwierzętami, ale robi wyjątek dla korridy i walk kogutów tam, gdzie istnieje nieprzerwana lokalna tradycja.
• Zakaz bez kar. Francuscy posłowie alarmują, że część przepisów z 2021 roku długo nie miała rozporządzeń z sankcjami, a zakaz sprzedaży psów i kotów w sklepach bywa obchodzony.
• Spacer z nakazu. Turyn wprowadził w 2005 roku przepis, który zobowiązuje właścicieli do wyprowadzania psa kilka razy dziennie.
• Dania dopiero w 2015. Kontakty seksualne ze zwierzętami Duńczycy zakazali dopiero w 2015 roku.
• Polski łańcuch. Przez prawie 30 lat polskie prawo pozwalało trzymać psa na łańcuchu, byle był nie krótszy niż 3 metry i nie dłużej niż 12 godzin na dobę. Pierwszą ustawę łańcuchową zawetowano w 2025 roku, a fermy futrzarskie mogą działać do końca 2033 roku.

Co z tego wynika dla nas?

Europejski krajobraz pokazuje prostą zasadę: dobre prawo to nie tylko szczytne hasła, ale precyzyjne normy i skuteczna kontrola. Polska w ostatnich latach wyraźnie przyspieszyła i dołączyła do krajów, które zamykają fermy futrzarskie i zdejmują psy z łańcuchów. Ustawa łańcuchowa zacznie jednak obowiązywać dopiero 12 miesięcy po ogłoszeniu, a szczegółowe normy dla kojców określi minister rolnictwa w rozporządzeniu.

Światowy Dzień Zwierząt to dobry moment, by sprawdzić, co każdy z nas może zrobić już dziś:

• zaczipować psa lub kota i zarejestrować go w bazie,
• reagować na znęcanie się – zgłaszając je policji, straży gminnej lub organizacji prozwierzęcej,
• rozważyć adopcję ze schroniska zamiast zakupu,
• wesprzeć lokalne schronisko karmą, kocami lub czasem wolontariusza.

Prawo zwierząt w Europie zmienia się szybko. Zasada sprzed niemal 30 lat pozostaje jednak aktualna: zwierzę nie jest rzeczą, a nasza odpowiedzialność za nie nie kończy się na jednym dniu w roku.

Bibliografia

Polska

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jednolity), dostęp: eli.gov.pl.

RMF24, Dzień Praw Zwierząt i art. 1 ustawy o ochronie zwierząt, dostęp: rmf24.pl.

Rzeczpospolita, Kampania Klubu Gaja „Zwierzę nie jest rzeczą”, dostęp: rp.pl.

Notes from Poland, Podpisanie zakazu ferm futerkowych i weto ustawy łańcuchowej z 2 grudnia 2025 r., dostęp: notesfrompoland.com.

Money.pl, Wygaszanie ferm futerkowych do 31 grudnia 2033 r., dostęp: money.pl.

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Ustawa łańcuchowa przed podpisem i warunki bytowe psów trzymanych poza domem, dostęp: gov.pl.

Podatki.biz, Podpisanie nowelizacji (24 lipca 2026 r.) i wyjątki od zakazu, dostęp: podatki.biz.

Polska Agencja Prasowa (PAP), Prezydent podpisał nowelę ustawy o ochronie zwierząt, dostęp: pap.pl.

Infor.pl, Dotychczasowe zasady uwięzi (3 m, 12 h) i Krajowy Rejestr Oznakowanych Psów i Kotów (KROPiK), dostęp: infor.pl / infor.pl/tematy/pies.

Senat RP, Opinia do nowelizacji z 2018 r. (zaostrzenie kar do 3 i 5 lat pozbawienia wolności, nawiązki), dostęp: senat.gov.pl.

e-prawnik.pl, Zakaz posiadania zwierząt wydłużony do 15 lat, dostęp: e-prawnik.pl.

Sejm RP, Druk nr 737 – powołanie Komisji Nadzwyczajnej do spraw ochrony zwierząt (2024), dostęp: sejm.gov.pl.

OKO.press, Zakres zakazu działania ferm, odprawy dla hodowców i sondaż CBOS, dostęp: oko.press.

Rzeczpospolita, Stanowisko hodowców wobec nowych przepisów („absolutne minimum”), dostęp: rp.pl.

Światowy Dzień Zwierząt

World Animal Day, 100 lat święta i biografia Heinricha Zimmermanna, dostęp: worldanimalday.org.

Wellbeing International, Historia obchodów Światowego Dnia Zwierząt, dostęp: wellbeingintl.org.

Unia Europejska i kraje Europy

Parlament Europejski, Rozporządzenie (UE) 2026/1818 o dobrostanie psów i kotów, dostęp: europarl.europa.eu.

Rada Unii Europejskiej / IEU Monitoring, Przyjęcie rozporządzenia z 22 maja 2026 r. (omówienie), dostęp: ieu-monitoring.com.

Swissinfo, Szwajcarska reforma prawa z 2018 r. (przepisy dot. homarów, obroży elektrycznych, minizoo, zwierząt laboratoryjnych), dostęp: swissinfo.ch.

Swissinfo, Godność zwierząt w szwajcarskiej konstytucji, ochrona zwierząt stadnych, fundacja Tier im Recht, statystyki zwierząt laboratoryjnych, dostęp: swissinfo.ch.

Associated Press (AP) / Dumas Clarion, Hiszpańska ustawa o dobrostanie zwierząt z 2023 r. – korrida, psy myśliwskie, delfinaria, dane o porzuceniach, dostęp: dumasclarion.com.

Forsal, Hiszpania: zwierzęta nie są rzeczami, dostęp: forsal.pl.

OKO.press, Krytyka i luki w hiszpańskiej ustawie o ochronie zwierząt, dostęp: oko.press.

Fondation Droit Animal (LFDA), Francuska ustawa z 2021 r. i zakaz działalności ferm norek, dostęp: fondation-droit-animal.org.

Assemblée nationale (Zgromadzenie Narodowe Francji), Interpelacja nr 15316 w sprawie wdrażania ustawy o ochronie zwierząt, dostęp: assemblee-nationale.fr.

Assemblée nationale, Interpelacja nr 15524 dotycząca zakazu sprzedaży zwierząt od 1 stycznia 2024 r., dostęp: questions.assemblee-nationale.fr.