Szczeniak na schodach – od kiedy można? Fizjoterapeuta obala mity

Szczenię na schodach – fakty i mity

Kwestia pokonywania schodów przez szczenięta od lat budzi gorące dyskusje. Jedni opiekunowie noszą psa na rękach aż do roku, inni uważają, że „pies to pies” i sam nauczy się, jak chodzić po stopniach. Prawda – jak to zwykle bywa – leży w szczegółach: w wieku psa, jego wielkości i budowie ciała.

Zanim przejdziemy do konkretnych zaleceń, warto zrozumieć, jak wygląda szkielet szczeniaka i dlaczego jest tak wrażliwy. O to zapytaliśmy Justynę Jóźwin-Sekułę, fizjoterapeutka psów, kotów i innych zwierząt towarzyszących.

Chrząstki wzrostowe u psa – jak rośnie szkielet szczeniaka?

Jak z fizjoterapeutycznego punktu widzenia przebiega proces kostnienia i zamykania się chrząstek wzrostowych u psów?

- Okres kostnienia i zamykania się chrząstek wzrostowych u psów to proces stosunkowo długi - trwa on od kilku miesięcy (ok. 6 - 8 miesięcy) do nawet dwóch lat, w zależności od wielkości psa - u ras dużych i olbrzymich okres ten jest dłuższy. Postępuje od dystalnych (dalszych) do proksymalnych (bliższych) części szkieletu. We wczesnym wieku szczenięcym szkielet psa składa się głównie z tkanki chrzęstnej i z tzw. chrząstek wzrostowych (płytki epifizalne). Chrząstki wzrostowe charakteryzują się delikatną, elastyczną i miękką strukturą. Znajdują się one na końcach kości długich szczeniaka, które odpowiadają za wzrost kości na długość.

Są one podatne na urazy mechaniczne i siły ścinające pojawiające się podczas wykonywania wszelakich ruchów. Podczas wzrostu kości długich tkanka chrzęstna przekształca się w tkankę kostną poprzez proces kostnienia.

W praktyce oznacza to, że kości szczeniaka przez wiele miesięcy nie są jeszcze „gotowe”. Najważniejsze fakty w pigułce:

• Szkielet młodego psa to w dużej mierze chrząstka – miękka i elastyczna, a przez to wrażliwa na przeciążenia.
• Płytki wzrostowe znajdują się na końcach kości długich – to one odpowiadają za wydłużanie się kończyn.
• Kostnienie trwa od ok. 6–8 miesięcy do nawet dwóch lat – im większy pies, tym dłużej.

Dlaczego okres wzrostu jest tak krytyczny?

Dlaczego ten okres jest tak krytyczny i jak zasady korzystania ze schodów powinny różnić się w przypadku ras chondrodystroficznych (np. jamniki, corgi) w porównaniu do ras olbrzymich?

- Okres kostnienia jest krytyczny, ponieważ tkanka chrzęstna płytek wzrostowych oraz rozwijające się stawy nie mają jeszcze gęstości mineralnej kości dorosłego psa. Wykazują się one większą elastycznością, uwodnieniem i są bardziej podatne na mikrourazy i przeciążenia ( np. podczas ruchu po schodach i uderzaniem łapami o stopnie). Mikrourazy i przeciążenia mogą prowadzić do poważnych konsekwencji - przedwczesnego asymetrycznego zamknięcia płytki wzrostowej, co prowadzi do deformacji kątowych kończyn. Dochodzi wtedy do nierównomiernego wzrostu kości i mogą one wykrzywiać się w nienaturalny sposób ( np. radius curvus - zespół wygiętej kości promieniowej). Kolejną konsekwencją niedopasowania ilości ruchu do okresu rozwojowego i pozwalanie szczeniętom na poruszanie się po schodach może być nadmierna wiotkość torebkowo - stawowa, co może prowadzić do zwiększenia ryzyka rozwinięcia się dysplazji bioder lub łokci.

Mikrourazy nie są widoczne od razu. Szczeniak zwykle nie kuleje po jednym zbiegnięciu ze schodów – problem narasta powoli i może ujawnić się dopiero u dorosłego psa. Dlatego tak ważna jest profilaktyka już w pierwszych miesiącach życia.

Jamnik, corgi i inne rasy chondrodystroficzne – schody pod szczególnym nadzorem

Rasy chondrodystroficzne mają predyspozycje do rozwoju chorób krążka międzykręgowego (IVDD) oraz do deformacji kończyn. Poruszanie się po schodach może wywoływać zbyt duże siły zginające na kręgosłup ze względu na ich długi tułów i krótkie kończyny. Podczas schodzenia dochodzi do nadmiernej kompresji w odcinku piersiowo - lędźwiowym kręgosłupa. Dodatkowo duże obciążenie przednich łap podczas tego ruchu może również niekorzystnie wpływać na rozwój kości długich w przednich kończynach. Takie powtarzające się mikrourazy w życiu codziennym w konsekwencji mogą prowadzić do bolesnych ucisków lub niedowładów w życiu dorosłym. Zaleca się, aby szczeniaki tych ras miały bezwzględny zakaz poruszania się po schodach, a także wskoki i zeskoki z kanap. Przydatne będą w tym przypadku rampy o łagodnym kątowaniu.

Jeśli w domu mieszka młody jamnik, corgi, basset czy inny pies o długim tułowiu i krótkich łapach, warto:

• wnosić i znosić go po schodach zamiast pozwalać mu schodzić samodzielnie,
• ustawić bramki zabezpieczające przy schodach,
• zainstalować łagodne rampy przy kanapie i łóżku,
• oduczać zeskakiwania z mebli od pierwszych dni w nowym domu.

Rasy duże i olbrzymie – szybki wzrost to wyzwanie dla stawów

Inaczej sprawa się ma w odniesieniu do szczeniąt ras olbrzymich i dużych.

- U nich największym zagrożeniem jest bardzo szybkie tempo wzrostu masy mięśniowej i tłuszczowej co nie idzie w parze z tempem mineralizacji kośćca. Tempo rozwoju jest zależne od genetyki osobnika. Szczeniaki rasy dużych i olbrzymich ras charakteryzują się wiotkością stawów, a bez dobrego obudowania mięśniami i wzmocnienia stawy biodrowe i łokciowe mogą być niestabilne. Słabe mięśnie nie będą dobrze stabilizować stawów podczas ruchu po schodach.

Siła reakcji podłoża (GRF) działająca na stawy rośnie ok. 150 - 200% w porównaniu do ruchu po płaskim terenie.

- Nieprawidłowe ustawienie stawu przy luźnych torebkach stawowych i słabych więzadłach może prowadzić do powtarzających się uszkodzeń np. panewki stawu biodrowego i indukować np. rozwój dysplazji biodrowej. Dla szczeniąt tych ras zaleca się rygorystyczne ograniczanie ruchu po schodach, a jeśli już się porusza po nich to zawsze spokojnie i z asystą opiekuna do osiągnięcia stabilizacji struktur stawowych.

To szczególnie ważna wskazówka dla opiekunów labradorów, owczarków, berneńczyków, nowofundlandów czy dogów niemieckich. Szczeniak dużej rasy szybko staje się ciężki – i właśnie wtedy jego stawy są najbardziej narażone na przeciążenia.

Od kiedy pies może chodzić po schodach?

Od jakiego momentu życia możemy bezpiecznie pozwalać psu na samodzielne pokonywanie schodów?

Zgodnie z badaniem z 2012 r. przeprowadzonym przez Randi I. Krontveit i współpracowników z Norweskiej Szkoły Weterynaryjnej - szczenięta, które regularnie pokonywały schody w okresie od urodzenia do 12 tygodnia życia miały istotnie wyższe ryzyko rozwoju radiologicznie potwierdzonej dysplazji stawów biodrowych. Natomiast psy, które w tym samym okresie miały możliwość swobodnego poruszania się bez smyczy po podłożu umiarkowanie nieregularnym - las, łąka - wykazywały dużo niższy wskaźnik zapadalności na dysplazję.

- Do 3.-4. miesiąca życia szczenię powinno być bezwzględnie znoszone i wnoszone po schodach. Między 4. a 12. miesiącem życia dopuszcza się kontrolowaną, sporadyczną naukę chodzenia po schodach (wyłącznie na smyczy, powoli, krok po kroku, zapobiegając skakaniu i zbieganiu). Ma to na celu budowanie propriocepcji (czucia głębokiego) i koordynacji, jednak schody nie mogą stanowić codziennej formy aktywności fizycznej szczeniaka.

Czas bezpiecznego wprowadzenia schodów określa moment pełnej fuzji płytowej i stabilizacji struktur stawowych:

• Rasy małe i miniaturowe: Około 9. miesiąca życia.
• Rasy średnie i duże: Około 12. miesiąca życia.
• Rasy olbrzymie: Minimum 18. do 24. miesiąca życia

Warto wiedzieć, na czym opiera się norweskie badanie. Objęło ono 501 psów ze 103 miotów czterech dużych ras: nowofundlandów, labradorów retrieverów, leonbergerów i wilczarzy irlandzkich. Informacje o warunkach, w jakich dorastały szczenięta, zbierano za pomocą ankiet wypełnianych przez hodowców i opiekunów, a stan stawów biodrowych oceniano na zdjęciach RTG w wieku 12 lub 18 miesięcy. Wyniki pokazują więc związek między chodzeniem po schodach a dysplazją, a nie dowodzą bezpośredniej przyczyny. Dotyczą też ras dużych – zalecenia dla psów małych i ras chondrodystroficznych wynikają przede wszystkim z ich budowy anatomicznej i doświadczenia fizjoterapeutów.

Schody a szczeniak – najczęstsze mity

Wokół tematu narosło wiele przekonań. Oto jak wyglądają w zestawieniu z wiedzą fizjoterapeutyczną:

Mit: „Szczeniak sam wie, na ile może sobie pozwolić.”

Fakt: młody pies nie odczuwa mikrourazów w chwili ich powstawania, a skutki mogą ujawnić się dopiero w dorosłości.

Mit: „Schody to dobry trening mięśni dla szczeniaka.”

Fakt: w pierwszych miesiącach życia schody nie powinny być codzienną formą aktywności – zdecydowanie lepszy jest swobodny ruch po naturalnym, lekko nierównym terenie.

Mit: „Małe psy nie muszą uważać.”

Fakt: rasy chondrodystroficzne, często niewielkie, są szczególnie narażone na problemy z kręgosłupem i kończynami.

Mit: „Wystarczy, że szczeniak wchodzi – schodzenie nie szkodzi.”

Fakt: podczas schodzenia duże obciążenie spada na przednie łapy i kręgosłup.

Jak bezpiecznie przygotować dom na przyjazd szczeniaka?

Kilka prostych zmian może realnie zmniejszyć ryzyko urazów:

• Bramki przy schodach – szczególnie gdy szczeniak zostaje bez nadzoru.
• Antypoślizgowe nakładki na stopnie i dywaniki na śliskich podłogach – ślizganie się łap to dodatkowe obciążenie dla stawów.
• Rampy przy meblach – zamiast wskoków i zeskoków z kanapy.
• Spacery po trawie i leśnych ścieżkach – swobodny ruch po naturalnym podłożu wspiera rozwój koordynacji.
• Regularne wizyty kontrolne u lekarza weterynarii – zwłaszcza u ras predysponowanych do dysplazji i chorób kręgosłupa.

Podsumowanie: cierpliwość procentuje

- Szczeniak na schodach to nie powód do paniki, ale sygnał, by podejść do tematu świadomie. Przez pierwsze miesiące życia najlepiej nosić psa po stopniach, później stopniowo i pod kontrolą uczyć go chodzenia po schodach, a pełną swobodę dać dopiero wtedy, gdy jego szkielet dojrzeje. Czas ten zależy od wielkości i budowy psa – dla ras olbrzymich może to oznaczać nawet dwa lata ostrożności. To niewielka cena za zdrowe stawy i kręgosłup na długie lata.

Jeśli zauważysz, że Twój pies kuleje, niechętnie wstaje, unika schodów lub skoków – skonsultuj się z lekarzem weterynarii lub fizjoterapeutą zwierzęcym.

BIBLIOGRAFIA

Krontveit R.I., Nødtvedt A., Sævik B.K., Ropstad E., Trangerud C. (2012). Housing- and exercise-related risk factors associated with the development of hip dysplasia as determined by radiographic evaluation in a prospective cohort of Newfoundlands, Labrador Retrievers, Leonbergers, and Irish Wolfhounds in Norway. American Journal of Veterinary Research, 73(6), 838–846. Rekord w bazie FAO AGRIS: https://agris.fao.org/search/en/records/65df97c07c7033e84bee55e1 [DOI do weryfikacji przed publikacją]

Norwegian School of Veterinary Science (26.03.2012). A number of environmental factors can affect the incidence of hip dysplasia in dogs – komunikat prasowy, ScienceDaily: https://www.sciencedaily.com/releases/2012/03/120326112842.htm