Czym jest ZOO After Dark?
ZOO After Dark to warsztaty edukacyjne poświęcone zachowaniom godowym zwierząt, przygotowane przez Sekcję Edukacji wrocławskiego ogrodu. Uczestnicy poznają zaloty i strategie rozrodcze zarówno podopiecznych zoo, jak i dzikich gatunków z różnych stron świata.
Twórcy zajęć nie ukrywają, że temat bywa dla wielu osób krępujący. Właśnie dlatego – jak podkreślają – zależy im na tym, aby „odczarować temat seksualności w przyrodzie”. Rozród to przecież jeden z fundamentów biologii – bez niego nie byłoby ani ewolucji, ani różnorodności gatunków, którą podziwiamy na wybiegach.
Co znajdzie się w programie warsztatów?
Zajęcia w sali edukacyjnej zoo obejmą trzy główne obszary tematyczne:
- zaloty i rytuały godowe – czyli sposoby, w jakie zwierzęta zwracają na siebie uwagę i przekonują potencjalnego partnera do przekazania genów,
- zaskakujące strategie rozrodcze – rozwiązania biologiczne, które na pierwszy rzut oka wydają się sprzeczne z ludzką intuicją,
- ewolucyjne znaczenie zachowań godowych – odpowiedź na pytanie, dlaczego tak kosztowne energetycznie (a czasem wręcz niebezpieczne) zachowania w ogóle powstały i przetrwały.
Spotkania mają charakter stacjonarny. Prowadzący korzystają z prezentacji multimedialnej oraz pomocy dydaktycznych, a ważnym elementem warsztatów jest otwarta dyskusja z uczestnikami.
Zaloty w świecie zwierząt: mistrzowie strategii
Zanim uczestnicy warsztatów poznają konkretnych bohaterów wrocławskiego programu, warto przyjrzeć się kilku przykładom z natury, które najlepiej pokazują, jak niezwykłe formy przybiera dobór płciowy.
Altanniki – architekci i dekoratorzy. Samce tych australijskich i nowogwinejskich ptaków budują z gałązek misterne konstrukcje zwane altankami, a następnie ozdabiają je kolorowymi przedmiotami: kwiatami, owocami, piórami czy muszlami (a w pobliżu ludzkich siedzib – także niebieskimi zakrętkami). Samce altannika satynowego potrafią nawet „malować” ściany budowli mieszanką rozgniecionych roślin i śliny. Samice odwiedzają kilka altanek, oceniają estetykę konstrukcji oraz taniec gospodarza, i dopiero na tej podstawie wybierają partnera. Obserwacje tych ptaków stanowiły dla Karola Darwina jeden z koronnych dowodów wspierających jego teorię doboru płciowego – mechanizmu, w którym to wybór samicy kształtuje cechy samców.
Pławikonik (konik morski) – ojciec „w ciąży”. U koników morskich i ich krewnych z rodziny igliczniowatych to samiec przejmuje trudy inkubacji. Podczas godów samica składa niezapłodnione jaja do specjalnej torby lęgowej na brzuchu samca, gdzie następuje zapłodnienie. Przez kolejne tygodnie ojciec zapewnia rozwijającym się zarodkom ochronę, natlenienie, a nawet częściowe odżywianie. Badacze zwracają uwagę, że torba lęgowa pławikoników pod względem fizjologicznym i immunologicznym wykazuje zaskakujące podobieństwa do łożyska ssaków. To jeden z najbardziej ekstremalnych przykładów odwrócenia ról rodzicielskich wśród kręgowców.
Bonobo i szympansy – bliskość, która łagodzi napięcia. U niektórych naczelnych zachowania seksualne wykraczają daleko poza prokreację. Badania naukowców z Uniwersytetu w Durham, opublikowane w 2025 roku, wykazały, że zarówno bonobo, jak i szympansy zwyczajne wykorzystują kontakty genitalne do rozładowywania napięcia społecznego – na przykład po konfliktach lub w stresujących sytuacjach poprzedzających karmienie. Takie zachowania pomagają obniżyć poziom stresu i odbudować więzi w grupie.
Gody tuż za progiem: spektakle w polskich lasach
Nie trzeba lecieć do Australii czy Afryki, by zaobserwować złożone rytuały godowe. Polska przyroda oferuje własne widowiska, które od lat fascynują przyrodników.
Rykowisko jeleni i bukowisko łosi. Co roku od drugiej połowy września przez mniej więcej miesiąc w polskich lasach rozlega się donośny ryk byków jelenia szlachetnego. Samce w ten sposób wabią łanie i demonstrują swoją siłę rywalom, a gdy pokaz głosowy nie wystarcza – dochodzi do zaciętych pojedynków na poroże. W tym samym czasie trwa bukowisko, czyli gody łosi. Zamiast ryczeć, byki łosia wydają charakterystyczne, niskie stękanie, które niesie się na duże odległości.
Tokowisko cietrzewi. Wczesną wiosną samce cietrzewia zbierają się o świcie na otwartych przestrzeniach (m.in. torfowiskach i polanach) zwanych tokowiskami. Stroszą pióra, rozkładają ogony w kształt liry, eksponują nabrzmiałe, czerwone róże (skórne zgrubienia nad oczami), a przy tym charakterystycznie syczą (czuszykanie) i bulgoczą (belkotanie), by zaimponować samicom. To widowisko jest dziś w Polsce skrajnie rzadkie – cietrzew jest gatunkiem krytycznie zagrożonym i objętym ochroną ścisłą, dlatego pod żadnym pozorem nie wolno niepokoić ptaków na tokowiskach.
Dlaczego warto rozmawiać o rozrodzie zwierząt?
Wiedza o rozrodzie to nie ciekawostka dla wtajemniczonych. To podstawa ochrony gatunków. Ogrody zoologiczne prowadzą programy hodowlane zwierząt zagrożonych wyginięciem, a ich powodzenie zależy od tego, czy opiekunowie rozumieją potrzeby godowe podopiecznych. Czasem decyduje o tym odpowiednie miejsce do budowy gniazda, czasem właściwy dobór partnerów, a czasem po prostu spokój. Wiedza zdobyta w ogrodach przydaje się też w ochronie dzikich populacji – na przykład przy programach odtwarzania kuraków leśnych, prowadzonych w Polsce przez leśników i przyrodników. Podobnie jest z popielicą – o tym, jak ten mały gryzoń wraca do natury, pisaliśmy w artykule "Popielica wraca do łódzkich lasów. Ruszył pięcioletni program przywracania „nocnej kuzynki wiewiórki”.
Rozmowa o seksualności zwierząt w sposób rzeczowy pomaga też młodym ludziom oswoić temat, który wciąż bywa otoczony wstydem lub żartami. Naukowe podejście pokazuje, że zachowania godowe to naturalna część życia każdego gatunku – wynik milionów lat ewolucji, a nie powód do skrępowania.
Dla kogo są zajęcia i jak się zapisać?
Warsztaty ZOO After Dark są skierowane do młodzieży od 16. roku życia oraz osób dorosłych. Zajęcia odbywają się wyłącznie dla grup zorganizowanych – mogą z nich skorzystać m.in. klasy szkół ponadpodstawowych, grupy studenckie, koła zainteresowań czy zespoły firmowe.
Aktualny cennik, czas trwania spotkania oraz wolne terminy można sprawdzić w zakładce „Edukacja” na stronie zoo.wroclaw.pl, gdzie znajduje się również formularz rezerwacji. Szczegółowych informacji udziela Sekcja Edukacji ZOO Wrocław pod numerem telefonu 71 340 71 09 oraz adresem e-mail: [email protected].
Przyroda bez tabu
ZOO After Dark to propozycja dla osób, które chcą spojrzeć na świat zwierząt z dojrzałej, naukowej perspektywy. Warsztaty wrocławskiego ogrodu łączą rzetelną wiedzę o rytuałach godowych, strategiach rozrodczych i ewolucji z przestrzenią do zadawania pytań. To doskonała okazja, by przekonać się, że miłosne strategie przyrody bywają bardziej zaskakujące niż niejeden scenariusz filmowy – i że można o nich rozmawiać otwarcie, bez zbędnego skrępowania.
Bibliografia
ZOO Wrocław, ZOO After Dark: intymne sekrety zwierząt (materiał prasowy, oprac. A. Kozłowska).
Kloc M., Seahorse Male Pregnancy as a Model System to Study Pregnancy, Immune Adaptations, and Environmental Effects, „International Journal of Molecular Sciences”, 2023.
Whittington C.M., Friesen C.R., The evolution and physiology of male pregnancy in syngnathid fishes, „Biological Reviews”, 2020 (oraz Sperm transport and male pregnancy in seahorses, „Animal Reproduction Science”, 2022).
American Museum of Natural History, Fast Facts: Bowerbirds.
Madden J.R., Bower decorations are good predictors of mating success in the spotted bowerbird, „Behavioral Ecology and Sociobiology”, 53: 269–277, 2003.
Brooker J. i in., Bonobos and chimpanzees overlap in sexual behaviour patterns during social tension, „Royal Society Open Science”, 2025.
Durham University, Bonobos and chimps give insight into early human sexual behaviour (komunikat naukowy), 2025.
RDOŚ w Bydgoszczy, Łoś – super gość (materiał edukacyjny).
Kiełczyński K. i in., Analiza głosów cietrzewia (Lyrurus tetrix) w okresie godowym, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu.
Zawadzka D., Podręcznik najlepszych praktyk ochrony głuszca i cietrzewia, Centrum Koordynacji Projektów Środowiskowych, Lasy Państwowe, 2014.

